പൈതൃകത്തിന്റെ പാരമ്യം - ഭാഗം 2,എല്ലോറ

കൈലാസനാഥനും ബുദ്ധനും ,മഹാവീരനും

ശിൽപ്പ ചാതുര്യത്തിന്റെ ശിലാ വിസ്മയങ്ങൾ --എല്ലോറ

     അജന്തയിലെ ഗുഹാ ശിൽപ്പങ്ങൾ കാതുകളിലോതിത്തന്ന ബുദ്ധ മന്ത്രങ്ങൾ ഓർത്തു കൊണ്ട് ശാന്തമായി ഉറങ്ങിയ ഞങ്ങൾ പിറ്റേ ദിവസം പ്രഭാത ഭക്ഷണത്തിന് ശേഷം “എല്ലോറ” ഗുഹകൾ കാണുന്നതിനായി രാവിലെ എട്ട് മണിയോടെ ഹോട്ടലിൽ നിന്നിറങ്ങി . ബസിൽ കയറിയ ഞങ്ങളുടെ സുഖ വിവരങ്ങൾ അന്വേഷിച്ച ശേഷം ആമോദ് പാതയോര കാഴ്ചകളെ പറ്റിയും പുരാതന ഭാരതത്തിന്റെ വാസ്തു വിദ്യയെ പറ്റിയും വിവരിക്കാൻ തുടങ്ങി . പാതയോരത്ത് ആർമി റിക്രൂട്ടിങ് ഓഫീസും ,ദൌലത്താബാദ് കോട്ടയും ബസിലിരുന്നു കൊണ്ട് അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി തന്നു.  വൈകുന്നേരം കോട്ട സന്ദർശിക്കാൻ പരിപാടി ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും അൽപ്പ നേരം ബസ് ഒരിടത്ത് നിർത്തി ദൂരെ നിന്ന് കോട്ടയുടെ കാഴ്ചകൾ കണ്ട് ചിത്രങ്ങളെടുക്കാനുമുള്ള അവസരം ലഭിച്ചു.. കൈകൊണ്ട് നെയ്ത് ഉണ്ടാക്കുന്ന പരമ്പരാഗത “പൈത്തൺ “ സാരികളുടെ “നെയ്ത്തു ശാലകളാണ്  പിന്നീടുള്ള യാത്രയിൽ കണ്ടതും പ്രതിപാദ്യ വിഷയമായതും.  ശുദ്ധമായ മൾബറി സിൽക്ക്, ഭാരം കുറഞ്ഞ ടിഷ്യൂ സിൽക്കുകൾ എന്നീ തുണിത്തരങ്ങളിൽ സ്വർണ്ണവും, വെള്ളിയും നൂലുകൾ കൊണ്ട് ഉണ്ടാക്കുന്ന സാരികളാണ് ഇവ. വിവാഹ ആവശ്യങ്ങൾക്കും വിശേഷ അവസരങ്ങൾക്കുമായി ഉപയോഗിക്കുന്ന പൈത്തൺ സാരികൾക്ക് വലിയ  വിലയാണെന്ന് ആമോദ്  പറഞ്ഞു . ഇടയ്ക്ക് ഒരു സൂഫി പട്ടണത്തിലെത്തിയപ്പോൾ , അവിടെ നിന്ന്  കുറച്ചകലെയായി  ഔറംഗ സീബിനെ അടക്കിയ ആർഭാടങ്ങളില്ലാത്ത ഒരു ഖബർ  ഉണ്ടെന്ന് അദ്ദേഹം  പറഞ്ഞു . യാത്ര തുടങ്ങി ഒരു നാൽപ്പത്തിയഞ്ച് മിനിറ്റ്  കഴിഞ്ഞപ്പോഴേക്കും  ഞങ്ങൾ എല്ലോറ ഗുഹകൾക്ക് സമീപത്ത് എത്തി. ഗുഹാ സമുച്ചയത്തിലേക്ക് പോകുന്നതിന് മുൻപ് എല്ലാവർക്കും ഒന്ന് ഫ്രഷ് ആകുന്നതിനായി, ഞങ്ങൾക്ക് ഉച്ച ഭക്ഷണം കഴിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചിരുന്ന കൈലാഷ് ഹോട്ടലിൽ കയറി. അവിടെ നിന്ന് എല്ലാവരും തയ്യാറായി വന്നപ്പോഴേക്കും   കോയിൻ ടിക്കറ്റുമായി ആമോദും ,അസറും എത്തി. ഇതിനിടയിൽ കുറേ  ലോക്കൽ ഗൈഡുകൾ ഞങ്ങളെ വളഞ്ഞ്  ക്യാൻവാസ് ചെയ്യാൻ തുടങ്ങിയിരുന്നു. ദൂരെ നിന്ന് ഇതു കണ്ട ആമോദ് ഓടി വന്ന്  “പിന്നെ ഞാൻ ഇവിടെ എന്തിനാ നിൽക്കുന്നത് “എന്ന് മറാത്തിയിൽ ചോദിച്ചതോടെ “മാഫ് കീജിയെ സർ “(ക്ഷമിക്കണം സർ ) എന്ന് പറഞ്ഞ് അവരെല്ലാം സ്ഥലം വിട്ടു. ആമോദ് ടൂറിസം വകുപ്പിന്റെ സീനിയർ ഗൈഡ് ആയിരുന്നതിനാൽ എല്ലാവർക്കും അദ്ദേഹത്തെ അറിയാം,ബഹുമാനവും ,ഭയവും ആണ്. അങ്ങനെ ആമോദ് എന്ന പ്രഗല്ഭനായ വഴികാട്ടിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ വളരെ അഭിമാനത്തോടെ ഞങ്ങൾ എല്ലോറ ഗുഹകൾ കാണാനായി മുന്നോട്ട് നടന്നു. ഒരു മരച്ചുവട്ടിൽ ചെന്നു നിന്നു കൊണ്ട്  കൈലാസ നാഥ ക്ഷേത്രത്തെ പറ്റിയും എല്ലോറ ഗുഹകളെപ്പറ്റിയും അദ്ദേഹം വളരെ വിശദമായി സംസാരിച്ചു .

എല്ലോറ ഗുഹകൾ 

ഛത്രപതി സംഭാജി നഗർ ജില്ലയിൽ ആറാം നൂറ്റാണ്ടിനും എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിനും ഇടയിലുള്ള കാലഘട്ടത്തിലാണ് എല്ലോറ  ഗുഹകൾ നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത് .ഹിന്ദു, ബുദ്ധ, ജൈന മതങ്ങൾ സമന്വയിച്ചിരിക്കുന്ന  ഈ ഗുഹാ സമുച്ചയത്തിന്  അജന്തയേക്കാൾ നാലിരട്ടി വലിപ്പമുണ്ടത്രേ  .  പാറയിൽ കൊത്തിയെടുത്ത ഹിന്ദു ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഏറ്റവും വലുതും പ്രശസ്തവുമായ കൈലാസനാഥ ക്ഷേത്രം ഈ ഗുഹകളിലാണുള്ളത്  . ഇന്നത്തെ  പോലെ യാതൊരു സാങ്കേതിക വിദ്യകളും ഇല്ലാതിരുന്ന പുരാതന കാലത്ത് ഒരു വലിയ  മല അതേപടി താഴേക്ക് തുരന്ന് മൂന്നു നിലകളിലായി നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ള ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ഏക ശിലാ ക്ഷേത്രമാണിത് . 200 വർഷം കൊണ്ട് 7000 ആളുകൾ ഈ മഹാത്ഭുതം കൊത്തിയെടുത്തപ്പോൾ രണ്ടു ലക്ഷം ടൺ പാറയാണ് തുരന്ന് പുറത്തേക്ക് തള്ളിയത്,അതും മുറിക്കാൻ ഏറെ പ്രയാസമുള്ള ശിലകൾ !!!. ഇത്രയും അറിയുമ്പോൾ ആ നിർമ്മിതിയ്ക്ക് പിന്നിൽ എത്രത്തോളം കഠിനമായ പരിശ്രമവും ത്യാഗവും ആണ് ഉണ്ടായിട്ടുള്ളതെന്ന് നാം ആലോചിക്കണം . കാരണം 200 വർഷങ്ങളാണ് ഇവ പൂർത്തീകരിക്കാൻ ആവശ്യമായി വന്നത് ,ചെറിയ കാലയളവല്ല , നാലോ അഞ്ചോ തലമുറയുടെ പ്രയത്നത്തിന്റെ പരിണത ഫലമാണ് നാം ഇന്ന് നടന്നു കാണുന്ന എല്ലോറ ഗുഹകൾ എന്നറിയുമ്പോൾ അതിന്റെ മഹത്വം എത്രത്തോളമാണെന്ന് പറഞ്ഞറിയിക്കേണ്ടതില്ലല്ലോ . മാത്രവുമല്ല ക്ഷേത്ര നിർമ്മാണത്തിന് തുടക്കം കുറിച്ചപ്പോൾ ആസൂത്രണം ചെയ്ത  അതേ പ്ലാനിൽ പണി പുരോഗമിക്കുകയും  പൂർത്തിയാക്കുകയും ചെയ്യുക  ,അതും അഞ്ച് തലമുറയിൽ പെട്ടവർ ! ആശ്ചര്യം ,മഹാശ്ചര്യം എന്നൊക്കെയല്ലാതെ എന്താണ് പറയേണ്ടത് .. ആധുനിക സാങ്കേതിക വിദ്യകളുള്ള ഇന്നാണെങ്കിൽ പോലും ഒരു നിർമ്മിതിയുടെ തുടക്കത്തിലുള്ള പദ്ധതിയിൽ  നിന്ന് കാലക്രമേണ വ്യതിചലിച്ചു പോകുന്നതായിട്ടാണ് കണ്ടു വരുന്നത് . ഏതായാലും ഒരു കാലഘട്ടത്തിലെ  ഇന്ത്യൻ വാസ്തു വിദ്യയുടെ പാരമ്യമാണ് ലോക പ്രശസ്തമായ എല്ലോറ ഗുഹകൾ എന്ന് പറയാതെ വയ്യ . കൈലാസ നാഥ ക്ഷേത്രം കൂടാതെ ബുദ്ധ ക്ഷേത്രവും, വിഹാരവും, ജൈന ക്ഷേത്രവും എല്ലാം കൂടുന്നതാണ് എല്ലോറ ഗുഹാ സമുച്ചയം.    

കൈലാസ നാഥ ക്ഷേത്രം

     എല്ലോറ ഗുഹകളിലെ ഏറ്റവും വലിയ നിർമ്മിതിയാണ് കൈലാസ ക്ഷേത്രമെന്ന് മുൻപ് പറഞ്ഞുവല്ലോ .  ചരിഞ്ഞു നിൽക്കുന്ന  ബസാൾട്ട് പാറക്കെട്ടുകളിലൂടെ വിസ്തൃതമായി കിടക്കുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗവും എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഖനനം ചെയ്ത് എടുത്തവയാണെന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. ക്ഷേത്ര വാസ്തു വിദ്യയിൽ പല്ലവ ചാലൂക്യ ശൈലികളുടെ സ്വാധീനം ഉണ്ടെന്നും പറയപ്പെടുന്നു . അതി സങ്കീർണ്ണവും  വിപുലവുമായ കൊത്തുപണികൾ കൊണ്ട് അലംകൃതമായ ക്ഷേത്രവും ,അതിനു ചുറ്റുമുള്ള മണ്ഡപങ്ങളും ഭാരതീയ ശിൽപ്പകലയുടെ മകുടോദാഹരണങ്ങളായി ശോഭിക്കുന്നു .

     കൈലാസ നാഥ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മുൻ വശത്തേക്ക് ചെല്ലുമ്പോൾ ഒരു വലിയ കവാടമാണ് ആദ്യം കാണുന്നത് . കവാടത്തിന്റെ ഇരു  വശങ്ങളും അഷ്ട ദിക്ക് പാലകരുടെയും, ത്രിമൂർത്തികളുടെയും ,മറ്റ് അനവധി ദേവതകളുടെയും മനോഹരങ്ങളായ ശിൽപ്പങ്ങളെ കൊണ്ട് അതി രമണീയമായിരുന്നു  . ഹൈന്ദവ വിശ്വാസ പ്രകാരം പ്രപഞ്ചത്തിലെ എട്ടു ദിക്കുകളെയും കാത്തു രക്ഷിക്കുന്നത് എട്ടു ദേവതമാരാണ് . കിഴക്ക് ഇന്ദ്രനും ,പടിഞ്ഞാറ് വരുണനും(ജല ദേവത) ,തെക്ക് യമനും,വടക്ക് കുബേരനും(സമ്പത്ത് ) കാത്തു രക്ഷിക്കുമ്പോൾ , തെക്ക് കിഴക്ക്  അഗ്നി,വടക്ക് കിഴക്ക് ഈശൻ, വടക്ക് പടിഞ്ഞാറ് വായുദേവൻ,തെക്ക് പടിഞ്ഞാറ് (കന്നിമൂല ) നിര്യതി (ആപത്ത്,ദാരിദ്ര്യം,എന്നിവയുടെ ദേവത  )  തുടങ്ങിയ  ദേവന്മാരുടെ അധീനതയിലാകുന്നു. കിരീട ധാരിയായ ഹരിയെയും (വിഷ്ണു) നാഗ ഭൂഷിതനായ ഹരനെയും (ശിവൻ ) ഒരേ ശിൽപ്പത്തിന്റെ അർദ്ധ ഭാഗങ്ങളായി കൊത്തി വച്ചിരിക്കുന്നത് വളരെ ശ്രദ്ധേയമായി തോന്നി,കാരണം മലയാളികൾ ഹരിഹര സുതനായ അയ്യപ്പസ്വാമിയെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആരാധിക്കുന്നവരാണല്ലോ . കവാടം കടന്ന്  അകത്തേക്ക് ചെന്നപ്പോൾ  നേരെ മുന്നിൽ കണ്ടത് ”ഗജലക്ഷ്മിയുടെ” ഒരു വലിയ ശിൽപ്പമാണ്.  താമരപ്പൂവിൽ ഇരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മി ദേവിയുടെ ഇരു വശങ്ങളിലും നിന്നു കൊണ്ട് ഗജരാജന്മാർ സരസ്സിലെ  ജലമെടുത്ത് ദേവിയെ അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നതായിരുന്നു അതിലെ വിഷയം . സരസ്സിലെ വെള്ളം ചലിക്കുന്നതനുസരിച്ച് അതിൽ കിടക്കുന്ന താമരയിലകളുടെ ആകൃതിയും ,കിടപ്പും  എല്ലാം ഇളക്കത്തിന്  അനുസൃതമായി ശിലയിൽ കൊത്തി വച്ചിരിക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ അതിശയം തോന്നി.  എത്ര വൈദഗ്ദ്ധ്യം ഉള്ളവരായിരുന്നു ആ ശിൽപ്പികൾ എന്ന് ഒന്നാലോചിച്ചു നോക്കിയാൽ നമുക്ക് മനസ്സിലാകും. ഈ ക്ഷേത്രത്തിന് ചുറ്റും കൊത്തിവച്ചിരിക്കുന്ന എല്ലാ ശിൽപ്പങ്ങളിലും ഇതു പോലെ  വളരെ ചെറിയ കാര്യങ്ങൾ വരെ സൂക്ഷ്മമായി ചെയ്തിരിക്കുന്നത് ആമോദിനെ പോലെ  അറിയാവുന്ന ഒരാൾ പറഞ്ഞു തന്നാൽ മാത്രമേ നമുക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ സാധിക്കുകയുള്ളൂ, ഇല്ലെങ്കിൽ എന്തൊക്കെയോ പ്രതിമകൾ എന്ന് കരുതി ഒരു ഫോട്ടോയോ സെൽഫിയോ എടുത്ത് പോരും,അത്ര തന്നെ !!!

    കൈലാസ ക്ഷേത്ര കവാടം -ഇരു വശങ്ങളിൽ അഷ്ട ദിക്ക് പാലകർ 

            കൈലാസനാഥ ക്ഷേത്രത്തിലെ  ഗജലക്ഷ്മി ശിൽപ്പം   

പ്രധാന ക്ഷേത്രത്തിന്റെ താഴത്തെ നിലയുടെ മുൻവശത്തുള്ള ഗജ ലക്ഷ്മി ശിൽപ്പം കഴിഞ്ഞാൽ ഒരു വിശാലമായ സ്ഥലമാണ് . ക്ഷേത്രത്തിന് ഇരു വശങ്ങളിലും രണ്ട് വലിയ ആനകളുടെ ശിൽപ്പങ്ങൾ ഉള്ളതിൽ ഒന്ന് ഇവിടെ കാണാം ,അവയൊക്കെ പക്ഷേ അംഗഭംഗം വന്ന രൂപത്തിലാണ് ഉള്ളത് . ക്ഷേത്ര മുറ്റത്ത് നല്ല ഉയരത്തിലുള്ള വലിയൊരു വിജയ സ്തംഭവും ഉണ്ട് . നമ്മുടെ ഇപ്പോഴത്തെ പച്ച നിറത്തിലുള്ള ഇരുപത് രൂപ നോട്ടിന്റെ പിന്നിൽ ഈ വിജയ സ്തംഭവും ക്ഷേത്ര ഭാഗങ്ങളും ചേർന്ന  ഒരു ചിത്രമാണ് കാണിച്ചിട്ടുള്ളത് ,Ellora caves എന്ന് ചിത്രത്തിന് താഴെ എഴുതി വച്ചിരിക്കുന്നത് കാണാം .

                    എല്ലോറയിലെ സ്തംഭം 

(നമ്മുടെ ഇപ്പോഴത്തെ ഇരുപത് രൂപ നോട്ടിൽ കാണാം )

അടുത്തതായി കണ്ടത് “രാവണാനുഗ്രഹ മൂർത്തി” യുടെ ശിൽപ്പമാണ്.  കൈലാസത്തിൽ ശിവ പാർവ്വതിമാർ ചെറിയ സൌന്ദര്യ പിണക്കത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന സമയത്ത് അതി ബലവാനും,ബുദ്ധിമാനും ,ശിവ ഭക്തനുമായ രാവണൻ,തന്റെ മാർഗ്ഗത്തിന്  തടസമായി നിന്ന പർവ്വതം എടുത്ത് പൊക്കി മാറ്റാൻ ശ്രമിച്ചു. പർവ്വതം പൊങ്ങിയപ്പോൾ ഉണ്ടായ കുലുക്കത്തിൽ പാർവതീ ദേവി ഭയക്കുകയും പിണക്കം മറന്ന് മഹാദേവന്റെ സമീപത്തേക്ക് ഓടിച്ചെന്നിരിക്കുകയും ചെയ്തു . ദേവിയുടെ പിണക്കം മാറിയതിന്റെ സന്തോഷം ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും തന്റെ ഭക്തനായ ദശാനന്റെ ദർപ്പം ശമിപ്പിക്കുന്നതിനായി ശിവൻ ഒരു വിരൽ കൊണ്ട് കൈലാസത്തെ താഴേക്ക് അമർത്തിപ്പിടിച്ചു .പർവ്വതത്തിന്റെ അടിയിൽ പെട്ടതോടെ  അഹങ്കാരം ശമിച്ച രാവണൻ  മഹാദേവനെ സ്തുതിക്കുകയും, ഭഗവാൻ പ്രസാദിച്ച് “ചന്ദ്രഹാസം” എന്ന വാൾ കൊടുത്ത് അനുഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്തു. കൈലാസോദ്ധാരണം”  പ്രമേയമായിട്ടുള്ള ഈ ശിൽപ്പത്തിന്റെ മിക്ക ഭാഗങ്ങളും അടർന്നു പോയിട്ടുണ്ട്. എന്നാലും നന്നായി വിശദീകരണം ലഭിച്ചത് കൊണ്ട്  കാര്യം മനസ്സിലായി.

                            

                 രാവണ അനുഗ്രഹ മൂർത്തി

രാവണ അനുഗ്രഹ മൂർത്തിയുടെ ശിൽപ്പം എന്താണെന്നറിയാതെ ഒരു ചെറുപ്പക്കാരൻ അതിന്റെ വശത്ത് കയറിയിരുന്ന് ഫോട്ടോ എടുക്കുന്നത് ദൃഷ്ടിയിൽ പെട്ടതും മറാത്തി ഭാഷയിലാണെന്ന് തോന്നുന്നു അയാളെ ഉച്ചത്തിൽ ശകാരിച്ച് കൊണ്ട് ആമോദ്  വിരട്ടിയോടിച്ചു. ഇങ്ങനെ ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ ഓരോ കാര്യങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യം കണക്കിലെടുത്ത് വേണ്ട രീതിയിൽ പറയാനും ,പ്രവർത്തിക്കാനും അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്ന ധൈര്യവും മനസ്സാന്നിദ്ധ്യവും  വളരെ ശ്ലാഘനീയമായി തോന്നി.

ഒരു വലിയ മല, അതിന്റെ ഏറ്റവും മുകളിൽ നിന്ന് തുരന്നാണ്  ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നതെന്ന് മുൻപ് തന്നെ പറഞ്ഞിരുന്നല്ലോ  ,അത് പ്രകടമാകുന്ന ഒരു സ്ഥലത്തേക്കായിരുന്നു അടുത്തതായി നടന്നെത്തിയത് . ഉയർന്നു നിൽക്കുന്ന കരുത്തനായ ആ മലയുടെ ഗാംഭീര്യവും അതിനെ ഈ വിധം രൂപപ്പെടുത്തി എടുത്ത മനുഷ്യരുടെ ഇച്ഛാ ശക്തിയുമാണ് ഇവിടെ നമുക്ക് കാണാൻ കഴിയുന്നത്. വളരെ ആശ്ചര്യം തോന്നുന്ന ആ സ്ഥലത്ത്  നിന്ന് എല്ലാവരും ഫോട്ടോ എടുത്തു . അതിന് ശേഷം കുറച്ച് ഇരുൾ മൂടിയ ഒരു ഉയർന്ന തട്ടിലേക്ക് പടികൾ കയറി ഗുഹാ  ശിൽപ്പങ്ങളുടെ  കഥകൾ കേട്ട് സൌന്ദര്യം ആസ്വദിക്കുന്നതിനായി ആമോദിന് പിന്നാലെ ഞങ്ങളുടെ  ഗ്രൂപ്പ് നടന്നു .

                         എല്ലോറ ഗുഹകൾ 

    മല തുരന്ന് ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്ന കാഴ്ച -നിരവധി ഗജങ്ങളെയും കാണാം 

മലകളുടെ വലിപ്പവും  കല്ലുകളുടെ കട്ടിയും  കാണുക 

ഉച്ച സമയമായിരുന്നെങ്കിലും നല്ല ഇരുട്ടും തണുപ്പുമായിരുന്നു ഗുഹകളിൽ . പുരാണ കഥാ സന്ദർഭങ്ങളിലെ ദേവീ ദേവന്മാരുടെ ശിൽപ്പങ്ങൾ ഗുഹയുടെ ചുവരുകൾക്ക് ഭൂഷണമായി ശോഭിച്ചിരുന്നു. ഹിരണ്യ കശിപുവിനെ വധിക്കുന്ന നരസിംഹ മൂർത്തി , ശംഖ ,ചക്ര, ഗദാ, പത്മ ധാരിയായ മഹാവിഷ്ണു ,ഉമാ മഹേശ്വരന്മാർ ,അന്ധകാസുര വധം പാർവ്വതീ പരിണയം ,കല്യാണ സുന്ദരമൂർത്തി, ഗജാസുരനെ  വധിക്കുന്ന കോപാകുലനായ മഹാദേവൻ ഇതെല്ലാം വളരെ സൂക്ഷ്മമായി നോക്കിയാലേ  മനസ്സിലാകുകയുള്ളൂ . ഗജത്തിന്റെ ആസുരിക ഭാവം ഇല്ലാതെയാക്കുമ്പോൾ ക്രുദ്ധനായി നിന്നിരുന്ന പരമേശ്വരൻ  ,കൃത്യാനന്തരം  തൊഴുതു നിൽക്കുന്ന അഷ്ട ദിക്ക് പാലകർക്ക് മദ്ധ്യത്തിൽ ശാന്തനായിരിക്കുന്ന ശിൽപ്പവും തൊട്ടടുത്ത് തന്നെ മനോഹരമായി കൊത്തി വച്ചിരിക്കുന്നത് കാണാമായിരുന്നു  . ഒരിക്കൽ മഹാദേവന്റെ മൂന്നാം തൃക്കണ്ണിൽ ദഹിച്ചു ഭസ്മമായ പ്രണയത്തിന്റെ ദേവനായ കാമദേവനെയും പത്നി  രതീദേവിയേയും , അതി സങ്കീർണ്ണമായ രാമായണ കഥാ സന്ദർഭങ്ങളുമെല്ലാം ക്ഷേത്രച്ചുവരുകളിൽ ഭംഗിയായി ആലേഖനം ചെയ്തിട്ടുണ്ടായിരുന്നു ,പക്ഷേ അവയുടെയൊക്കെ ആന്തരാർത്ഥം എന്താണ് എന്നറിയണമെങ്കിൽ അറിവുള്ളവർ പറഞ്ഞു തരണം ,അതാണ് ഞങ്ങൾക്ക് കിട്ടിയ മഹാ ഭാഗ്യം !!!

                      ഉമാ മഹേശ്വരന്മാർ 

                അന്ധകാസുര വധം,ശൂലമുനയിൽ അസുരൻ 

                  കല്യാണ സുന്ദര മൂർത്തി

         ചിത്രത്തിന്റെ ഇടതു വശത്ത് ഗജാസുരൻ -ഗജാസുര വധം

                       കൈലാസ നാഥന്റെ ശാന്ത രൂപം       

അസുരന്മാരെ വധിക്കുന്നതിന്റെയും ,ശിക്ഷിക്കുന്നതിന്റെയും ഒക്കെ ശിൽപ്പങ്ങൾ കാണുമ്പോൾ ദൈവങ്ങൾ എന്തിനാണ് ഇങ്ങനെ എല്ലാവരെയും കൊല്ലുന്നത് എന്ന് പലരും ചോദിച്ചു കേൾക്കാറുണ്ട് .ഇതിനെല്ലാം ഒരു ആന്തരിക അർത്ഥമുണ്ടെന്ന് നാം മനസ്സിലാക്കണം. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ഉള്ളിൽ കുടി കൊണ്ടിട്ടുള്ള ആസുരിക സ്വഭാവങ്ങളായ ദർപ്പം, ക്രൂരത, തിന്മ തുടങ്ങിയ ദു:സ്വഭാവങ്ങളെ  ഇല്ലാതെയാക്കി സ്വഭാവ ഗുണമുള്ള പുതിയൊരു വ്യക്തിയാക്കി തീർക്കുന്നു എന്ന് മാത്രമേ ഈ വധം കൊണ്ട്  അർത്ഥമാക്കുന്നുള്ളൂ. അതുപോലെ രാവണന് പത്ത് തല എന്ന് പറയുമ്പോൾ അത്രയ്ക്ക് ബുദ്ധി സാമർത്ഥ്യം ഉള്ള ആളായിരുന്നു അദ്ദേഹം എന്നാണ്  നാം മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്  .

താഴത്തെ നിലയിലുള്ള കാഴ്ചകൾ ഒരുവിധം കണ്ടു കഴിഞ്ഞ് ഞങ്ങൾ പടിക്കെട്ടുകൾ കയറി ക്ഷേത്ര ശ്രീകോവിലിനടുത്തേക്ക് നടന്നു. അവിടെ ഒരു ശിവലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും അത് മൂല വിഗ്രഹം അല്ലെന്നാണ് അറിഞ്ഞത് . അതു കൊണ്ട് തന്നെ അവിടെ പൂജയും കാര്യങ്ങളും ഒന്നുമില്ലെന്ന് പറയുന്നു . അതിനടുത്ത് മറ്റൊരു ചെറിയ ശ്രീകോവിലും കണ്ടു,അവിടെ പ്രതിഷ്ഠ തന്നെ ഇല്ലയിരുന്നു ,പ്രതിഷ്ഠ വച്ചിരുന്ന പ്ലാറ്റ്ഫോം മാത്രമുണ്ട് . മുഗൾ ഭരണ കാലത്ത് പല ക്ഷേത്രങ്ങളും കൊള്ളയടിക്കപ്പെടുകയും ,നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്ത കൂട്ടത്തിൽ ചിലതൊക്കെ പോയിട്ടുണ്ടാകാം മറ്റ് ചിലത് പ്രകൃതിക്ഷോഭങ്ങളിൽ പെട്ട് നശിച്ചു പോയതുമാകാം . പ്രധാന ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിൽ കുറച്ചകലെയായി ഭഗവാന്റെ വാഹനമായ നന്ദികേശ്വര പ്രതിമയും കാണാം .

          പൂജയില്ലാത്ത ശ്രീകോവിൽ -ശിവലിംഗം ഒറിജിനൽ അല്ല 

                                     ശിവലിംഗം നഷ്ടപ്പെട്ട മറ്റൊരു ശ്രീകോവിൽ 

ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ കഥകൾ മൂകമായി പറയുന്ന എല്ലോറയിലെ ശിൽപ്പങ്ങളെ കണ്ടു മതിയാകാതെ ഞങ്ങൾ പുറത്തേക്കിറങ്ങി. തച്ചുടയ്ക്കപ്പെട്ടപ്പോഴും ,പ്രകൃതി ക്ഷോഭങ്ങൾ ഉണ്ടായപ്പോഴും കരുത്തോടെ നിന്നിരുന്ന ആ ശിലാ പ്രതിമകൾ മൂകം വിതുമ്പുകയാണോ . .. അതോ അവർ മൌനമായി കഥകൾ ചൊല്ലി നിൽക്കുകയാണോ .. അറിയില്ല, അറിയണമെങ്കിൽ അവരുടെ അടുത്തിരുന്ന് കാതോർക്കണം ,അതിന് സമയം വേണം ,താത്പര്യം വേണം,പൈതൃക കലാ സാംസ്കാരിക കാര്യങ്ങളെപ്പറ്റി അൽപ്പ സ്വൽപ്പം അറിവും വേണം   

ഒരാഴ്ചയെങ്കിലും സസൂക്ഷ്മം നിരീക്ഷിച്ചെങ്കിലല്ലാതെ അജന്ത, എല്ലോറ ശിൽപ്പങ്ങളെ ശരിക്ക് മനസ്സിലാക്കാനും ആന്തരിക അർത്ഥങ്ങൾ ഗ്രഹിക്കാനും സാധിക്കുകയില്ല എന്നാണ് തോന്നിയത് ,അതും ഒരു നല്ല ഗൈഡ് ഇല്ലെങ്കിൽ ദുഷ്കരം തന്നെയാണെന്നുള്ളതിൽ സംശയമില്ല.

എല്ലോറ ഗുഹകളിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതും ,പ്രശസ്തവും ,വലിപ്പമേറിയതുമായ കൈലാസ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നിറങ്ങി ബുദ്ധ ക്ഷേത്രവും ,ബുദ്ധ വിഹാരവും കാണാനായി മുന്നോട്ട് നടന്നു. അതി കഠിനമായ വെയിലായിരുന്നതിനാൽ വിഹാരത്തിന് മുന്നിലുള്ള മരത്തണലിൽ എല്ലാവരും അൽപ്പ നേരം വിശ്രമിച്ചു.

എല്ലോറ ഗുഹകളിലെ പതിനാറാമത്തെ(16) ഗുഹയാണ് കൈലാസ നാഥ ക്ഷേത്രം . 1 മുതൽ 12 വരെയുള്ള ഗുഹകൾ  ബുദ്ധമതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ് . വളരെയധികം കട്ടിയുള്ള പാറയിൽ വെട്ടിയെടുത്ത മൂന്നു നിലകളുള്ള ആശ്രമങ്ങളാണ് പതിനൊന്നും പന്ത്രണ്ടും ഗുഹകൾ . ബുദ്ധമതത്തിലെ പ്രധാന ശാഖയായ വജ്രയാന പ്രതിമകൾ ഇതിനുള്ളിൽ  കാണാം. ആചാരങ്ങളിലും രീതികളിലും മഹായാനത്തിൽ നിന്ന് അൽപ്പം വ്യത്യാസങ്ങൾ  വജ്രയാന ശാഖയ്ക്കുണ്ട് . ഈ 11 &12 ഗുഹകൾ കണ്ടപ്പോൾ സന്യാസിമാർക്കുള്ള ഒരു ആശ്രമം പോലെയാണ് ഞങ്ങൾക്ക് തോന്നിയത്.

           ബുദ്ധ വിഹാരം എല്ലോറ   

പത്താമത്തെ ഗുഹ “വിശ്വകർമ്മ” ഗുഹയെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. സാധാരണയായി തടിയിൽ പണികൾ ചെയ്യുന്നത് വിശ്വകർമ്മ (ആശാരി സമുദായം ). സമുദായത്തിൽ പെട്ടവരാണല്ലോ . ഇവിടെ കടു കട്ടിയായ ശിലകളെ മരത്തടികളുടെ രൂപത്തിൽ അതി ഗംഭീരമായി പണി തീർത്തു വച്ചിരിക്കുന്നതിനാലാണ് ഇങ്ങനെ പേരിട്ടിരിക്കുന്നത്.  ഈ ഗുഹയിൽ  ഒരു വിഹാരവും ആരാധനാ ഹാളും കൂടാതെ കുറേ അനുബന്ധങ്ങളും ഉള്ളതായി പറയപ്പെടുന്നു അജന്തയിലെ 19, 26 ഗുഹകൾക്ക് സമാനമായി നിർമ്മിച്ച ഒരു  ചൈത്യ ഗൃഹമാണിത് . ഇതിലെ ചൈത്യ ഹാളിന്റെ  അറ്റത്തുള്ള സ്തൂപ മുഖത്ത് അദ്ധ്യാപന ഭാവത്തിലുള്ള ബുദ്ധന്റെ പ്രതിമ കാണാം , അതിന് പിന്നിൽ ഒരു ബോധി വൃക്ഷവും കൊത്തി വച്ചിട്ടുണ്ട് . കമാനാകൃതിയിലുള്ള  മേൽക്കൂരയിൽ നാഗ രാജ്ഞിമാരെയും ,നർത്തകരെയും, സംഗീതജ്ഞരെയുമാണ്  കൊത്തി വച്ചിരിക്കുന്നത് . പ്രാർത്ഥനാ  ഹാളിന്റെ മുൻ വശം അപ്സരസ്സുകളുടെയും ധ്യാനിക്കുന്ന സന്യാസിമാരുടേയും ശിൽപ്പങ്ങൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു.

      ബുദ്ധ ക്ഷേത്രവും,വിഹാരങ്ങളും എല്ലാം ഏകദേശം അജന്തയിലെ ഗുഹകൾക്ക് സമാനമായിരുന്നു. എല്ലോറയിലെ ബുദ്ധ ഗുഹകൾ കണ്ടു കഴിഞ്ഞ് അവിടെ നിന്ന് നടന്ന് കൈലാസ ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലൂടെ ബഗ്ഗികൾ പാർക്ക് ചെയ്തിരുന്ന ഒരു സ്ഥലത്ത് എത്തി. ജൈന ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് ഒരു നാലു കിലോ മീറ്റർ ദൂരമുള്ളതിനാൽ ബഗ്ഗിയ്ക്കുള്ള ടിക്കറ്റ് എടുത്ത് അങ്ങോട്ടേക്ക് പോയി. അസഹനീയമായ ചൂടായിരുന്നു ആ പ്രദേശത്ത്,എല്ലാം ദഹിപ്പിക്കാനെന്ന  മട്ടിൽ സൂര്യ രശ്മികൾ അഗ്നി നാളങ്ങൾ പോലെ ഭൂമിയെ സ്പർശിച്ച് കത്തി നിൽക്കുകയായിരുന്നു . വഴിയരികുകൾ വൃക്ഷ സമ്പന്നമായിരുന്നത് കൊണ്ട് കുറച്ച് ആശ്വാസം തോന്നിയിരുന്നു. എല്ലോറയിലെ ഏറ്റവും വടക്കേ അറ്റത്തുള്ള മുപ്പത് (30)മുതൽ മുപ്പത്തി നാലു (34)വരെയുള്ള ഗുഹകളാണ് ജൈന ക്ഷേത്രങ്ങൾ.

പുരാതന ഭാരതത്തിൽ അഹിംസയ്ക്ക് പ്രാധാന്യം കൊടുത്തു കൊണ്ട് രൂപപ്പെട്ട ഒരു മത വിഭാഗമാണ് ജൈനമതം . വർദ്ധമാന മഹാവീരൻ എന്ന ഇരുപത്തി നാലാമത്തെ (24) തീർത്ഥങ്കരനാണ് ഇതിൽ ഏറ്റവും പ്രമുഖനായി അറിയപ്പെടുന്നത് . സർവ്വ ജീവ ജാലങ്ങളോടുമുള്ള കാരുണ്യം ,അഹിംസ ,ആത്മശുദ്ധി, ,ശരിയായ കാഴ്ചപ്പാട് ,ശരിയായ അറിവ് , ശരിയായ പെരുമാറ്റം ,എന്നിങ്ങനെയുള്ള ദർശനങ്ങൾക്ക് പ്രാധാന്യം കൊടുക്കുന്ന ഇവർ കർമ്മഫലത്തിലും ,പുനർജന്മത്തിലും വിശ്വസിക്കുന്നു. ജൈന മതത്തിൽ ശ്വേതാംബരരെന്നും ,ദിഗംബരരെന്നും രണ്ടു വിഭാഗങ്ങളാണുള്ളത് . ശ്വേത വസ്ത്രം അതായത് വെളുത്ത വസ്ത്രം ധരിക്കുന്നവരാണ്  ശ്വേതാംബരർ , ദിഗംബരരാകട്ടെ നഗ്നരായി കഴിയുന്നവരാണ് . ജനന മരണ ചക്രത്തിൽ നിന്നും,കർമ്മ ബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്നും ആത്മാവിന് ശാശ്വതമായ മോചനം നേടിയെടുക്കുക അല്ലെങ്കിൽ മോക്ഷ ലബ്ധി ആണ് ഇവരുടെ അന്തിമ ലക്ഷ്യമായി പറയപ്പെടുന്നത് . ബുദ്ധ മതത്തെക്കാൾ കുറച്ചു കൂടി കഠിനമായ ചര്യകളാണ് ജൈന മതസ്ഥരുടേത് എന്നാണ് മനസ്സിലായത് . മുൻപ് ജൈന മത വിശ്വാസികളായ ചിലരെ പരിചയപ്പെട്ട സമയത്ത് അറിയാൻ കഴിഞ്ഞത് കിഴങ്ങ് വർഗ്ഗങ്ങൾ, ഉള്ളി എന്ന് തുടങ്ങി മണ്ണിന്  അടിയിലുണ്ടാകുന്ന സാധനങ്ങൾ ഒന്നും തന്നെ അവർ  കഴിക്കാറില്ല എന്നാണ്. വളരെ സാത്വികമായ സസ്യാഹാരം മാത്രമാണ് അവർ ഭക്ഷിക്കുക പതിവ്.

ക്ഷേത്രത്തിലെ  “ഇന്ദ്രസഭ” എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഗുഹയിലേക്കാണ് ഞങ്ങൾ ആദ്യം കയറിച്ചെന്നത് . അവിടെ ചുവരുകളുടെ മദ്ധ്യത്തിലായി    കൊത്തിയെടുത്ത സിംഹാസനത്തിൽ ,അമാനുഷരാലും, ദേവതകളാലും  ചുറ്റപ്പെട്ട് ,ധ്യാനാവസ്ഥയിൽ  ഉപവിഷ്ടനായ മഹാവീരനെയാണ് കണ്ടത്. ഇടത് വശത്തെ ചുവരിൽ വൈരാഗിയും (രാഗം,ആഗ്രഹം ഇല്ലാത്തവൻ )  തീർത്ഥങ്കരനുമായ “പാർശ്വനാഥൻ” “കായോത്സർഗ” (അതായത് ശരീര ബോധം ഉപേക്ഷിച്ച) രീതിയിൽ നിൽക്കുന്ന ശിൽപ്പമായിരുന്നു,അതും ഒരു രീതിയിലുള്ള ധ്യാനാവസ്ഥ തന്നെയാണ് .അദ്ദേഹത്തിന് കുട പിടിച്ചിരിക്കുന്നത് പോലെ നാഗങ്ങൾ ഫണം വിരിച്ചു നിൽപ്പുണ്ടായിരുന്നു. പാർശ്വങ്ങളിൽ സ്വർഗ്ഗീയരായ ദിവ്യന്മാരേയും  ആലേഖനം ചെയ്തു വച്ചിട്ടുണ്ടായിരുന്നു . കട്ടിയേറിയ ബസാൾട്ട് ശിലകൾ മുകളിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് ഖനനം ചെയ്താണ് എല്ലോറ ഗുഹകളിലെ മഹാത്ഭുതങ്ങളായ ക്ഷേത്രങ്ങളും, ശിൽപ വേലകൾ കൊണ്ട് മനോജ്ഞങ്ങളായ  തൂണുകളും നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നതെന്ന് ഓർക്കുമ്പോൾ ആ ശിൽപ്പികളെയും അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുള്ള സകലരെയും നമിച്ചു പോകും . 

                               ജൈന ക്ഷേത്രം 

      വർദ്ധമാന  മഹാവീരൻ -ഇരുപത്തിനാലാമത്തെയും      അവസാനത്തെയും തീർത്ഥങ്കരൻ 

                    പാർശ്വനാഥൻ 

കർണ്ണാടകയിലെ ഹസൻ  ജില്ലയിലുള്ള ശ്രാവണബലഗോളയിലെ കുന്നിന് മുകളിൽ നിൽക്കുന്ന വളരെ ഉയരത്തിലുള്ള പ്രസിദ്ധമായ  “ഗോമദേശ്വര” പ്രതിമ എല്ലാവരും കണ്ടിട്ടുണ്ടാകുമല്ലോ . ജൈന മതത്തിലെ 24 തീർത്ഥങ്കരന്മാരിൽ ആദ്യ തീർത്ഥങ്കരനായ ഋഷഭ ദേവൻറെ മകനായ “ബാഹുബലി” ഈ പാർശ്വനാഥൻ തന്നെ ആയിരിക്കാമെന്ന് ഊഹിക്കുന്നു.  ഒൻപതും ,പത്തും നൂറ്റാണ്ടുകൾക്കിടയിൽ കണ്ടെടുത്ത ഏറ്റവും ചെറിയ ഗുഹാ ക്ഷേത്രങ്ങളായ ജൈന ഗുഹകളിൽ കാഴ്ചകൾ കണ്ടു നടക്കുമ്പോഴേക്കും വെയിലു കൊണ്ടും വിശപ്പ് കൊണ്ടും എല്ലാവരും നന്നായി തളർന്നു കഴിഞ്ഞിരുന്നു.   

ജൈന ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും ബഗ്ഗിയിൽ കയറി കൈലാഷ് ഹോട്ടലിന് സമീപത്തെത്തി. ഒന്ന് ഫ്രഷ് ആയതിന് ശേഷം എല്ലാവരും ഊണ് കഴിച്ചു .റോട്ടി, റൈസ്, മസാലക്കറികൾ ,അച്ചാറുകൾ എന്നിവ കൂടാതെ കുറെയധികം വിഭവങ്ങൾ അവിടെ നിരത്തിയിട്ടുണ്ടായിരുന്നു.   വിശപ്പിന്റെ ആധിക്യം കൊണ്ട് കണ്ടതും കിട്ടിയതുമെല്ലാം കഴിച്ച് ഒടുവിൽ ഒരു ഐസ് ക്രീം കൂടി ആയപ്പോൾ കാര്യം ഗംഭീരമായി .

         നൂറു മുതൽ നൂറ്റിപ്പത്ത് കിലോമീറ്റര്‍ അകലത്തിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന അജന്തയും ,എല്ലോറയും സമ്മാനിച്ച ഊർജ്ജവും,ശാന്തിയുമായി ഞങ്ങൾ ബസിൽ കയറി അടുത്ത ലക്ഷ്യ സ്ഥാനമായ ഘൃഷ്ണേശ്വർ ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു .

ഘൃഷ്ണേശ്വർ    

 കൈലാസ നാഥനായ ഭഗവാൻ ശിവന്റെ പന്ത്രണ്ട് ജ്യോതിർ ലിംഗ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ വളരെ പ്രാധാന്യമേറിയ ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് “ഘൃഷ്ണേശ്വർ “.  മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ഛത്രപതി സംഭാജി നഗറിലുള്ള ഈ ശിവ ക്ഷേത്രം എല്ലോറ ഗുഹകളിൽ നിന്ന് രണ്ടു കിലോ മീറ്റർ അകലത്തിലാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.  മഹാരാജ ഛത്രപതി ശിവജിയുടെ പിതാമഹനും, റാണി അഹല്യാബായിയും പല കാലങ്ങളിലായി പുന:രുദ്ധരിച്ച ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഐതീഹ്യമായ ഒരു കഥ ഗൂഗിളിൽ നിന്നാണ് ലഭിച്ചത്. “ഘുശ്മ” എന്ന് പേരുള്ള ശിവ ഭക്തയായ ഒരു സ്ത്രീ ദിവസവും ശിവലിംഗങ്ങളുണ്ടാക്കി ജലത്തിൽ നിമഞ്ജനം ചെയ്യുക പതിവുണ്ടായിരുന്നുവത്രെ . വളരെ മോശം സ്വഭാവക്കാരിയും  ദുഷ്ടയുമായിരുന്ന അവരുടെ സപത്നി ഒരു ദിവസം ഘുശ്മയുടെ മകനെ കൊന്നു കളഞ്ഞു. ഇത്രയും വലിയ ദു:ഖമുണ്ടായിട്ടും  ഘുശ്മ തന്റെ ദൈനംദിന ചര്യകൾക്ക്  മുടക്കം വരുത്തിയില്ലത്രേ  . ദു:ഖിതയായ ആ മാതാവ് പതിവു പോലെ ശിവലിംഗം നിമഞ്ജനം ചെയ്യുന്നതിനിടയിൽ അവരുടെ മരിച്ചു പോയ മകൻ പുനർജ്ജനിക്കുകയും ഘുശ്മയുടെ നിഷ്കളങ്ക  ഭക്തിയിൽ  സന്തുഷ്ടനായ മഹാദേവൻ അവർക്ക് ദർശനം കൊടുത്തതിന് ശേഷം ജ്യോതിർ ലിംഗ രൂപത്തിൽ അവിടെ കുടി  കൊള്ളുകയും ചെയ്തുവെന്നാണ് ഐതീഹ്യം .

ഉച്ചയൂണ് കഴിഞ്ഞ് ക്ഷേത്ര സമീപത്തെത്തിയ ഞങ്ങൾ പൊടിയും മാലിന്യങ്ങളും നിറഞ്ഞ വഴിയിലൂടെ ആമോദ് നയിച്ച വഴിയിലൂടെ നടന്നു. പൂജാ സാധനങ്ങളും പൂക്കളും കച്ചവടം ചെയ്തിരുന്ന കടകൾക്കിടയിലൂടെ ക്ഷേത്ര കവാടത്തിലെത്തി. ഫോണും ബാഗുകളും ഉള്ളിൽ കൊണ്ടു പോകാൻ സാധിക്കാത്തത് കൊണ്ട് അതെല്ലാം ,അകത്തു കയറാത്തവരെ ഏൽപ്പിച്ച് ,ചെരിപ്പുകളും അവിടെ ഒരിടത്ത് വച്ചിട്ട് കുറച്ചു പേർ ക്ഷേത്ര ദർശനത്തിനായി പോയി. വലിയ തിരക്ക് വരുന്ന സ്ഥലമായത് കൊണ്ട് വളരെ നീളത്തിൽ തിരിഞ്ഞു തിരിഞ്ഞ് പോകുന്ന സ്റ്റീലു കൊണ്ടുള്ള വരി നിയന്ത്രണ വേലികൾക്കുളളിലൂടെ നടന്നു പോകുമ്പോൾ അവിടെയും തീരെ വൃത്തി ഹീനമായ ചുറ്റുപാടുകളാണ് കാണാൻ കഴിഞ്ഞത്. ഇത്രയും പ്രാധാന്യമുള്ള ഒരു ക്ഷേത്ര മുറ്റം ഇങ്ങനെ വൃത്തിയില്ലാതെ ഇട്ടിരിക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ വളരെ വിഷമം തോന്നി ,മലിന ജലവും അതിൽ പറന്നു നടക്കുന്ന ഈച്ചകളും എല്ലാം കൂടി ആ മഹേശ്വര സന്നിധിയുടെ പവിത്രത നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നത് പോലെയാണ് തോന്നിയത്. ഇത്രയും തിരക്കും വരുമാനവുമുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ അതിനുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ നടപ്പാക്കാൻ വലിയ ബുദ്ധിമുട്ട് ഉണ്ടാകാൻ സാദ്ധ്യതയില്ലല്ലോ,പിന്നെയെന്തു കൊണ്ടാണ്  അതിന് അമാന്തം കാണിക്കുന്നതെന്ന് മനസ്സിലായില്ല. ഏതായാലും കുറേ സമയം നടന്ന് ഞങ്ങൾ ക്ഷേത്ര കവാടത്തിലെത്തി . ദക്ഷിണേന്ത്യൻ ക്ഷേത്രങ്ങളിലേത് പോലെ പുരുഷന്മാർ ഷർട്ട് മാറ്റിയിട്ട് വേണമായിരുന്നു അകത്തേക്ക് കയറുവാൻ . ഉള്ളിൽ നല്ല തിരക്കായിരുന്നു. ജലത്തിൽ നിമഞ്ജനം ചെയ്തു വച്ചിരുന്ന ഒരു ശിവലിംഗത്തിൽ പുഷ്പങ്ങളും കൂവളത്തില പോലെ എന്തോ ഒരിലയും അർപ്പിച്ച് പ്രാർത്ഥിച്ച് ഇടിച്ചു തള്ളി പുറത്തിറങ്ങി. പുറത്തെത്തിയപ്പോൾ എങ്ങോട്ട് പോകണം എതിലെ പോകണമെന്നൊന്നും അറിയാതെ കൂട്ടുകാരെ പ്രതീക്ഷിച്ചു നിന്നപ്പോൾ അവിടത്തെ സെക്യൂരിറ്റി ജീവനക്കാർ അവിടെ നിന്നും മാറി നിൽക്കാൻ പറഞ്ഞു . പലരും പോകുന്ന വഴിയേ നടക്കുന്നതിനിടയിൽ കുറിയും പൊട്ടുമൊക്കെ തൊട്ട് അവിടെ ഇരുന്നിരുന്ന ഒരു സന്യാസ വേഷക്കാരനോട് ക്ഷേത്ര ഐതീഹ്യം ചോദിച്ചിച്ചെങ്കിലും അയാൾക്ക് അതേപ്പറ്റി ഒന്നും അറിയില്ലായിരുന്നു.

              ഘൃഷ്ണേശ്വർ ക്ഷേത്രം 

ക്ഷേത്ര ദർശനം കഴിഞ്ഞ് “ദൌലത്താബാദ്” എന്ന വലിയ കോട്ട കാണുന്നതിനായിട്ടാണ് പോയത്.

ദൌലത്താബാദ് കോട്ട

 ഘൃഷ്ണേശ്വർ .ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഏതാണ്ട് 14 കിലോമീറ്റർ ദൂരത്തിലാണ് “ദൌലത്താബാദ്” കോട്ട സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത് . ശത്രുക്കളുടെ ആക്രമണങ്ങളിൽ നിന്ന് രാജ്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനായി പണ്ടു കാലത്ത് കട്ടി കൂടിയ കല്ലുകൾ കൊണ്ട് ശക്തമായ മതിലുകളുള്ള കോട്ടകൾ നിർമ്മിക്കുക സാധാരണമായിരുന്നല്ലോ . പ്രജകളെയും സൈന്യത്തെയും രക്ഷിക്കുവാൻ വേണ്ടി കോട്ടയ്ക്ക് ചുറ്റും മുതലകൾ  നിറഞ്ഞ കിടങ്ങുകളുണ്ടാക്കുക , ശത്രുവിനെ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാക്കുന്ന രീതിയിൽ വളഞ്ഞു തിരിഞ്ഞ് പോകുന്ന ചെറിയ വാതിലുകൾ നിർമ്മിക്കുക ഇതെല്ലാം സാധാരണയായി കോട്ടകളുടെ നിർമ്മാണത്തിൽ കണ്ടു വരുന്ന പ്രത്യേകതകളാണ് . അതു പോലെ ദൂരെ നിന്ന് തന്നെ  ശത്രുവിനെ കാണുവാനുള്ള  നിരീക്ഷണ ഗോപുരങ്ങളും ,ആക്രമണത്തിനുള്ള  പീരങ്കികൾ ,അമ്പുകൾ തുടങ്ങിയ ആയുധ സന്നാഹങ്ങളും സജ്ജമാക്കിയിട്ടുള്ള സമ്പൂർണ്ണമായ ഒരു പ്രതിരോധ സങ്കേതമാണ് കോട്ടകളെന്ന് പറയാം . ഔറംഗാബാദിനടുത്തുള്ള ഒരു ഗ്രാമത്തിലെ 200 മീറ്റർ ഉയരമുള്ള വലിയ കോണാകൃതിയിലുള്ള കുന്നിൻ മുകളിലാണ് ദൌലത്താബാദ് കോട്ട സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.  യാദവ രാജവംശത്തിന്റെ തലസ്ഥാനമായിരുന്ന ഇവിടെ പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ രാജവംശത്തിലെ  ഭില്ലമ അഞ്ചാമനാണ് കോട്ട നിർമ്മിച്ചത് . ഡൽഹി സുൽത്താനേറ്റിന്റെയും ,അഹമ്മദ് നഗർ സുൽത്താനേറ്റിന്റെയും തലസ്ഥാനമായിരുന്ന ഈ പ്രദേശത്തിന്റെ സുരക്ഷയ്ക്കായി അപ്പോഴപ്പോഴുള്ള  ഭരണകർത്താക്കൾ കോട്ടയിലെ സജജീകരണങ്ങൾ വിപുലമാക്കിയിരുന്നു . അലാവുദീൻ ഖിൽജി ഈ സ്ഥലം പിടിച്ചടക്കിയതിന് ശേഷം ”ഭ്രാന്തൻ രാജാവ് “എന്ന് പേരു സമ്പാദിച്ച മുഹമ്മദ് ബിൻ തുഗ്ലക്ക് ,ഡൽഹി സുൽത്താനേറ്റിന്റെ  തലസ്ഥാനം ഇങ്ങോട്ട് മാറ്റിയെങ്കിലും വീണ്ടും അത് ഡൽഹിയിലേക്ക് മാറ്റി സ്ഥാപിച്ചു . ശത്രുക്കളുടെ പെട്ടെന്നുള്ള ആക്രമണം കണക്കിലെടുത്തും അവർ ഉള്ളിൽ കയറിയാൽ പെട്ടെന്ന് രക്ഷപ്പെടാതിരിക്കാനും വേണ്ടിയായിരിക്കാം കോട്ടയുടെ ഉള്ളിലേക്ക് ഒരേയൊരു പ്രവേശന കവാടം മാത്രമേ നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളൂ ,മറ്റ് സമാന്തര കവാടങ്ങളൊന്നുമില്ല , ശത്രുവിനെ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാക്കി കോട്ടയ്ക്കുള്ളിൽ കുടുക്കിയിട്ട് ചുറ്റുമുള്ള കിടങ്ങിൽ വളർത്തുന്ന മുതലകൾക്ക് അവരെ എറിഞ്ഞു കൊടുക്കുക എന്നതായിരുന്നു അന്നത്തെ രീതിയെന്ന് പറഞ്ഞു കേൾക്കുന്നു. ഏകദേശം 750 പടികളുള്ള  കോട്ടയ്ക്കുള്ളില്‍  ‘അന്ധേരി ‘ എന്ന ഇരുണ്ട ഒരു തുരങ്കമുണ്ട് . ഉള്ളിൽ കയറുന്ന ശത്രുക്കളെ കുടുക്കാൻ വേണ്ടി രൂപ കൽപന ചെയ്തിട്ടുള്ളതാണ് ഈ തുരങ്കം . ചന്ദ് മിനാർ , ജാമി മസ്ജിദ് , ചീനി മഹൽ തുടങ്ങിയവയാണ് കോട്ടയ്ക്കുള്ളിലെ പ്രധാന ആകർഷണങ്ങൾ.  “ഭാഗ്യത്തിന്റെ നഗരം/ധനത്തിന്റെ വാസ സ്ഥലം “ എന്നൊക്കെയാണ്  ദൌലത്താബാദ് എന്ന പേരിന്റെ അർത്ഥമെന്ന് ആമോദ് വിശദീകരിച്ചു തന്നു..

                  കോട്ടയുടെ പ്രവേശന കവാടം 

                  ദൌലത്താബാദ് കോട്ടയുടെ വിദൂര ദൃശ്യം 

                     കോട്ടയ്ക്കുള്ളിലെ ചാന്ദ് മിനാർ 

                      കോട്ടയുടെ മുൻവശം 

കോട്ടയ്ക്കുള്ളിലേക്കുള്ള പടി കയറ്റം ബുദ്ധിമുട്ടായിരുന്നതിനാൽ ഞങ്ങളിൽ ചിലർ ഉള്ളിലേക്ക് കുറച്ചു ദൂരം മാത്രം നടന്നു കയറി കണ്ടിട്ട്  തിരികെ താഴെയുള്ള കവാടത്തിന് അരികിലുള്ള ഇരിപ്പിടങ്ങളിൽ വന്ന് ഇരുന്നു . മുകളിലേക്ക് പോയ സുഹൃത്തുക്കളെ പ്രതീക്ഷിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ കോട്ട മതിലുകളിൽ ഓടിച്ചാടി വികൃതികൾ കാട്ടുന്ന  വാനരന്മാരുടെ സർക്കസ് കണ്ടിരിക്കാൻ നല്ല രസമായിരുന്നു.

പടിഞ്ഞാറൻ ചക്രവാളത്തിൽ പകലോൻ തന്റെ ചെങ്കതിരുകൾ പ്രസരിപ്പിച്ചു കൊണ്ട് യാത്ര പറയാൻ തുടങ്ങുമ്പോഴേക്കും ഞങ്ങളുടെ അന്നത്തെ കാഴ്ചകളുടെ പര്യവസാനമായി . സന്ധ്യയോടെ ലെമൺ ട്രീ ഹോട്ടലിൽ എത്തുന്നതു വരെ ഒപ്പമുണ്ടായിരുന്ന “ ആമോദ് എന്ന അറിവിന്റെ സൂര്യനും” ഞങ്ങളോട് വിട വാങ്ങി പോയി. രണ്ടു ദിവസങ്ങളിലായി ഭാരതീയ പൈതൃകത്തിന്റെ ഒളി മങ്ങാത്ത കാഴ്ചകളുടെയും  മങ്ങലേൽക്കാത്ത മഹത്വത്തിന്റെയും പ്രഭ ചൊരിഞ്ഞ് ഞങ്ങളുടെ മസ്തിഷ്ക്കത്തിന്റെ ഇരുണ്ട അറകൾ പ്രകാശമാനമാക്കിയ ആ ധന്യാത്മാവിനെ പരിചയപ്പെടാൻ അവസരം കിട്ടിയത് ഭാഗ്യാതിരേകമായി കരുതി അദ്ദേഹത്തിന് ശ്രേയസ് ആശംസിച്ചു കൊണ്ട് യാത്രയാക്കി. സംഭാജി നഗറിലെ ഗുഹകളും, ക്ഷേത്രങ്ങളും, സ്മാരകങ്ങളും  സമ്മാനിച്ച മിഴിവുറ്റ കാഴ്ചകളുടെയും, മനസ്സിനെ ഉന്നത തലങ്ങളിലേക്കെത്തിക്കുന്ന, സന്ദേശങ്ങളുടെയും ഉൾക്കരുത്തുമായി വിശ്രമത്തിനൊരുങ്ങുമ്പോൾ ഈ ഭാഗ്യാതിരേകങ്ങൾ നല്കി അനുഗ്രഹിച്ച സർവ്വേശ്വരനെ സ്തുതിക്കാൻ മറന്നില്ല .       

 

പൈതൃകത്തിന്റെ പാരമ്യം -അജന്ത- എല്ലോറ

ഭാഗം 1

കാലത്തെ മറികടന്ന അജന്ത ശിൽപ്പങ്ങളും, ശ്രീബുദ്ധ സന്ദേശങ്ങളും

     സംഗീതത്തിന്റെ മാസ്മരികതയും,നൃത്തത്തിന്റെ വശ്യതയും,താള വാദ്യങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തുടിപ്പുകളും ഒത്തു ചേർന്ന ബൌദ്ധ ദർശനങ്ങളുടെ അത്യപൂർവ്വ ശിൽപ്പ ദൃശ്യ വിസ്മയ കാഴ്ചകൾ !!! അതേ ഭാരതത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക പൈതൃകത്തിന്റെ മകുടോദാഹരണങ്ങളായ അജന്ത ,എല്ലോറ ഗുഹകളെ പറ്റിയാണ് പറഞ്ഞു വരുന്നത്  --- ബോധ മണ്ഡലത്തിന്റെ അഗാധ തലങ്ങളെ സ്പർശിക്കുന്ന ,ജീവൻ തുടിക്കുന്ന ശിലാവസന്തം  വിടർന്നു നിൽക്കുന്ന അജന്തയുടെയും എല്ലോറയുടെയും ഇരുൾ മൂടിയ തണുപ്പുള്ള ഗുഹകളിൽ കഥകൾ മന്ത്രിച്ചു നിൽക്കുന്ന ശിൽപ്പങ്ങളോടൊപ്പം  അൽപ്പ നേരം ചിലവഴിക്കാൻ പോയാലോ !!!

     ലോകത്തെ ആദ്യ പൈതൃക സ്മാരകമായ അജന്തയും രണ്ടാം സ്ഥാനത്തുള്ള എല്ലോറയും, ഭാരതത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറൻ തീരത്തുള്ള മറാത്താ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ശിരസ്സിലെ പൊൻ തൂവലുകളായി പരിലസിക്കുന്നു . ബുദ്ധ ,ജൈന ,ഹിന്ദു മതങ്ങളുടെ ദാർശനിക സന്ദേശങ്ങളും സന്മാർഗ്ഗ ,സദാചാര ഗുണപാഠങ്ങളുടെ കഥകളും  പറയുന്ന ഗുഹാ മുഖങ്ങളിലേക്കുള്ള യാത്ര എത്രയോ നാളായി  കാംക്ഷിച്ചിരുന്ന ഒരു കാര്യമായിരുന്നു . ഏതായാലും ഇപ്പോൾ അതിന് ദൈവഗത്യാ  ഒരവസരം ലഭിച്ചു.

     കൊച്ചി ആസ്ഥാനമായുള്ള “ബെന്നീസ് “എന്ന ടൂർ കമ്പനി നടത്തിയ “അജന്ത, എല്ലോറ” യാത്രയ്ക്കായി പത്തൊൻപത് പേരടങ്ങുന്ന സംഘം നെടുമ്പാശേരി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളത്തിന്റെ പതിനാറാം നമ്പർ തൂണിന് സമീപം ഒന്നാം ഓണ ദിവസമായ ഉത്രാടത്തിന് രാവിലെ പത്ത് മണിയോടെ ഒത്തുകൂടി. ടൂർ മാനേജർ “അസർ” ഗ്രൂപ്പ് അംഗങ്ങൾക്ക്   എല്ലാവർക്കും തൊപ്പി വിതരണവും ഒപ്പം ചെക്കിൻ പരിപാടികൾക്കുള്ള നിർദ്ദേശങ്ങളുമായി പരിചയപ്പെടൽ തുടരുമ്പോൾ ഞങ്ങൾ കാഴ്ചകൾ കണ്ടു നടന്നു . എയർപോർട്ട് അങ്കണത്തിലെ ചെടികൾക്ക് നടുവിൽ മഹാബലി കുട ചൂടിക്കൊണ്ട് തിരുവോണത്തിന്റെ വരവറിയിച്ചു  നിൽക്കുന്നത് കാണാമായിരുന്നു . ഓണ സ്മരണകൾ അയവിറക്കിക്കൊണ്ട് മുന്നോട്ട് നടക്കുമ്പോൾ ഇത്തവണ ഗൌതമ ബുദ്ധ ദർശനങ്ങൾ കോറിയിട്ടിരിക്കുന്ന അജന്ത ഗുഹകൾക്ക് സമീപമായിരിക്കുമല്ലോ  ഞങ്ങൾ ഓണം ആഘോഷിക്കുക എന്ന സന്തോഷമായിരുന്നു മനസ്സിൽ . പരമാർത്ഥ സത്യത്തെ മറയ്ക്കുന്ന “മായ” എന്ന മിഥ്യയിൽ നിന്ന് നിത്യമായ സത്യത്തിലേക്ക് പടി കടന്നെത്താൻ ,ബുദ്ധ സന്ദേശങ്ങൾ ലോകർക്ക്  പ്രാപ്തി നൽകട്ടെ എന്നും  അതുവഴി ലോകത്തിൽ ശാന്തിയുടെ പൊൻ പുലരികൾ പുലരട്ടെ എന്നുമായിരുന്നു ആ സമയത്ത് ആത്മാർത്ഥമായി ആഗ്രഹിച്ചത് .

 ബാഗേജ് അയയ്ക്കലും  സെക്യൂരിറ്റി പരിശോധനകളും എല്ലാം പൂർത്തിയാക്കി ഞങ്ങൾ ഗേറ്റിനടുത്ത് സമയമാകാൻ കാത്തിരുന്നു.  പന്ത്രണ്ട് മണിയ്ക്ക് കൊച്ചിയിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്ന വിമാനത്തിൽ  ബാംഗ്ലൂരിൽ ഇറങ്ങിയിട്ട് ,അവിടെ നിന്ന് ഛത്രപതി മഹാരാജ് സംഭാജി നഗറിലേക്കുള്ള  (ഔറംഗാബാദ് ) കണക്ഷൻ ഫ്ലൈറ്റ് വഴിയായിരുന്നു  യാത്ര ക്രമീകരിച്ചിരുന്നത് . അര മണിക്കൂർ വൈകി പുറപ്പെട്ട വിമാനം ഒന്നേ മുക്കാലോടെ  ബാംഗളൂരിലെ “കെമ്പെഗൌഡ ഇന്റർ നാഷണൽ എയർ പോർട്ടിലേക്ക്” ഞങ്ങളെ എത്തിച്ചു . ട്രാവൽ കമ്പനിയുടെ വകയായി ഉച്ച ഭക്ഷണത്തിന് ഒരു തുക എല്ലാവർക്കും ലഭിച്ചു. ഞങ്ങൾ  ലോഞ്ചിൽ നിന്ന് ഉച്ച ഭക്ഷണം കഴിച്ചിട്ട് 3.40 ന് പുറപ്പെടുന്ന അടുത്ത വിമാനത്തിന്റെ പരിശോധനകൾക്കായി മുന്നോട്ട് നീങ്ങി . മുൻപേ തന്നെ പരിചയമുണ്ടായിരുന്ന കൊല്ലം സ്വദേശികളായ പുഷ്പയും ,ഭർത്താവ് മോഹൻ  സാറും യാത്രയിൽ കൂടെ ഉണ്ടായിരുന്നത് ഏറെ സന്തോഷ പ്രദമായ കാര്യമായി തോന്നിയിരുന്നു.

രണ്ടു മണിക്കൂർ നീണ്ട ആ വിമാന യാത്രയിൽ, ഔറംഗസീബ് ,ഷാജഹാൻ, അക്ബർ, തുടങ്ങിയ മുഗൾ ചക്രവർത്തിമാരുടെയും, ഗുപ്ത ,മൌര്യ രാജാക്കന്മാരുടെയും ഭരണ കാലങ്ങളും പരിഷ്ക്കാരങ്ങളും പഠിച്ച കാലങ്ങൾ ഓർത്തു പോയി . മറാത്തയിലെ ഗർജ്ജിക്കുന്ന സിംഹമായിരുന്ന ഛത്രപതി ശിവജിയുടെയും ,മകൻ സംഭാജിയുടെയും ഒളി യുദ്ധങ്ങളും രാജ്യ സ്നേഹവും തുടങ്ങി സ്കൂളിലെ സാമൂഹ്യ പാഠം പുസ്തകത്തിന്റെ താളുകൾ ഓരോന്നായി  മനസ്സിൽ മിന്നി മറഞ്ഞു. അന്നൊന്നും ഈ വീര പുരുഷ കേസരികൾ വിരാജിച്ചു നടന്ന മണ്ണിലേക്ക് വരാൻ സാധിക്കുമെന്ന് ഒരിക്കലും  വിചാരിച്ചിരുന്നില്ല!!

 കുറച്ച് സമയത്തിനകം വിമാനം ലാൻഡ് ചെയ്യുമെന്ന അറിയിപ്പ് വന്നപ്പോൾ ജാലകങ്ങളിലൂടെ പുറത്തേക്ക് നോക്കി. അപ്പോഴും  സോപ്പ് പത പോലെയുള്ള മേഘങ്ങൾക്ക് മുകളിലൂടെ ഒരു കൊതുകിനെ പോലെ മൂളിക്കൊണ്ട് ആ ഇൻഡിഗോ വിമാനം പറക്കുകയായിരുന്നു . താമസിയാതെ നഗരത്തിന്റെ പച്ചപ്പും, കെട്ടിട സമുച്ചയങ്ങളും ദൃശ്യമായി തുടങ്ങി  വൈകുന്നേരം അഞ്ചര മണിയോടെ സംഭാജി നഗർ എയർ പോർട്ടിലേക്ക്  ആ ആകാശയാനം ചിറകു വിരിച്ചിറങ്ങി .  ബാഗുകളെടുക്കാൻ ബെൽറ്റിനടുത്തേക്ക് ചെന്നപ്പോൾ സിംഹാസനസ്ഥനായ സംഭാജി മഹാരാജിന്റെ സുവർണ്ണ നിറത്തിലുള്ള ഗംഭീരമായ പ്രതിമ യാത്രികരെ നോക്കിയിരിക്കുന്ന കണ്ണഞ്ചിപ്പിക്കുന്ന കാഴ്ചയാണ് കണ്ടത് .

             സംഭാജി മഹാരാജ് 

വിമാനയാത്ര കഴിഞ്ഞ് ബസിലായി യാത്ര . എല്ലാവരുടെയും ബാഗുകൾ തന്റെ ആമാശയത്തിലേക്ക് കയറ്റിയ ബസ് ,ചരിത്ര സംഭവങ്ങൾക്ക് സാക്ഷ്യം വഹിച്ച നിരത്തുകളിലൂടെ ഞങ്ങൾക്ക്  ചേക്കേറാനുള്ള “ലെമൺ ട്രീ” ഹോട്ടലിലേക്ക് പതിനെട്ട് മിനിറ്റ് കൊണ്ട് ഓടിയെത്തി . ഹോട്ടൽ ജീവനക്കാർ ലഗ്ഗേജ് എടുക്കുന്ന സമയം കൊണ്ട് ഞങ്ങൾ ,നാരങ്ങ മണക്കുന്ന ലെമൺ ട്രീ ഹോട്ടലിന്റെ സ്വീകരണ ഏരിയയിലെത്തി മുറിയുടെ താക്കോൽ വാങ്ങി നടന്നു. നല്ല വൃത്തിയും വെടിപ്പുമുള്ള  മുറികളായിരുന്നു അവിടത്തേത് . എല്ലാവരും ഒന്ന് ഫ്രഷ് ആയ ശേഷം  രാത്രി ഭക്ഷണം കഴിക്കുവാനായി റെസ്റ്റോറൻറിന് സമീപത്തേക്ക് നടന്നു. നല്ല പ്രസന്നമായ കാലാവസ്ഥയും ,പുഷ്പങ്ങൾ ചൂടിയ വൃക്ഷങ്ങളും, നീല നിറത്തിലുള്ള നീന്തൽ  കുളങ്ങളും, കൃത്രിമ വെള്ളച്ചാട്ടവും എല്ലാം കൂടിച്ചേർന്ന്  ഒരു ഉന്മേഷം തരുന്ന സ്ഥലത്തായിരുന്നു ഭക്ഷണശാല. താത്പര്യമുള്ളവർക്ക് സൈക്കിൾ ചവിട്ടുന്നതിനുള്ള സൌകര്യവും , തുറന്ന സ്ഥലത്തിരുന്നു ഭക്ഷണം കഴിക്കണമെന്നുണ്ടെങ്കിൽ കുളത്തിനരികിലായി കസേരകളും മേശകളും എല്ലാം അവിടെ ക്രമീകരിച്ചിട്ടുണ്ടായിരുന്നു . എത്ര സമയം വേണമെങ്കിലും വെറുതെ ഇരിക്കാൻ  പറ്റിയ ഒരു സ്ഥലം !!!.

                    ലെമൺ ട്രീ ഹോട്ടൽ പൂൾ  

ഗ്രൂപ്പിലുള്ള  രണ്ടു പേരുടെ ജന്മ ദിനമായിരുന്നതിനാൽ അന്നത്തെ  ആദ്യ ചടങ്ങായി കേക്ക് കട്ടിങ്ങും പാട്ടുമായിരുന്നു പരിപാടി. പിന്നീട് ഡിന്നർ കഴിച്ചു . സൂപ്പ് ,റോട്ടി ,പുലാവ്, മസാലക്കറികൾ ,പഴങ്ങൾ ,മധുര പലഹാരങ്ങൾ ,കേക്ക് മുതലായവയായിരുന്നു വിഭവങ്ങൾ. എല്ലാം നല്ല രുചികരമായിരുന്നു. ഭക്ഷണ ശേഷം കുളക്കരയിൽ കുറച്ചു സമയം വർത്തമാനം പറഞ്ഞിരുന്നിട്ട് എല്ലാവരും മുറികളിലേക്ക് പോയി.  ഒരു പകലിന്റെ യാത്രാ ക്ഷീണം മുഴുവൻ കിടക്കയെ ഏൽപ്പിച്ച് ഞങ്ങൾ നന്നായി വിശ്രമിച്ചു.

  പണ്ട് പാഠ പുസ്തകത്തിൽ പഠിച്ചിട്ടുള്ള “അജന്ത ഗുഹകൾ “ എന്ന വിസ്മയം കാണുക എന്നതായിരുന്നു യാത്രയുടെ രണ്ടാം ദിവസമായ തിരുവോണപ്പുലരിയിലെ ആദ്യ പരിപാടി .  അതിനു മുൻപായി എല്ലാവരും പ്രഭാത ഭക്ഷണം കഴിച്ചു . ഇഡ്ഡലി ,ദോശ,സാമ്പാർ,ചട്ണി തുടങ്ങിയ ദക്ഷിണേന്ത്യൻ പലഹാരങ്ങൾക്കൊപ്പം ,ബട്ടൂര പോലെയുള്ള മറ്റനേകം ഉത്തരേന്ത്യൻ വിഭവങ്ങളുമായിരുന്നു ഭക്ഷണശാലയിൽ ഞങ്ങളെ കാത്തിരുന്നത് . ഭക്ഷണ ശേഷം ബസിൽ കയറിയ ഞങ്ങളെ സ്വാഗതം ചെയ്തത് “ആമോദ് “ എന്ന ഗൈഡ് ആയിരുന്നു. അജന്ത എല്ലോറ പോലെ ഭാരതത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക പൈതൃകം ഉറഞ്ഞു കൂടിയിട്ടുള്ള ഒരു സ്ഥലത്തെ പറ്റി വിശദീകരിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തെ പോലെ ഒരാളിനെ കിട്ടിയത് ഞങ്ങളുടെ മഹാഭാഗ്യം എന്ന് ഒറ്റവാക്കിൽ പറയാം. ഇതു പോലെയുള്ള ചരിത്ര വഴികളിൽ വെളിച്ചം പകരാൻ പരിജ്ഞാനമുള്ള ഒരു മഹദ് വ്യക്തിയെ കണ്ടു പിടിച്ച് ഞങ്ങൾക്ക് നല്കാൻ കഠിന പ്രയത്നം ചെയ്ത  “ബെന്നീസിന്” നന്ദിയുടെ ഒരായിരം പൂച്ചെണ്ടുകൾ !!!!  എത്ര പ്രശംസിച്ചാലും അധികമാവില്ല !!

ആമോദ്

ഔറംഗാബാദ് സ്വദേശിയായ ആമോദ് ആ പ്രദേശത്തുള്ള  “ഗൈഡുകളുടെ ഗൈഡ്” എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കാവുന്ന ഒരാൾ  മാത്രമല്ല എല്ലാവരാലും ഏറെ ബഹുമാനിക്കപ്പെടുന്ന  ഒരു വ്യക്തിയുമാണ് . അറിവിന്റെ നിറകുടമായ ആ ചെറിയ മനുഷ്യന്റെ ആത്മ വിശ്വാസവും ,ധൈര്യവും, വാക് സാമർത്ഥ്യവും യാത്രയിലുടനീളം ഞങ്ങളെ അതിശയിപ്പിച്ചു എന്ന് പറയുന്നതിൽ ഒട്ടും അതിശയോക്തി ഇല്ല . മറാഠ സാമ്രാജ്യ ചരിത്രവും മുഗൾ ഭരണവും ,ഗുപ്ത ,മൌര്യ ഭരണ കാലവും ,ബുദ്ധനും, മഹാവീരനും  ,അജന്തയും,എല്ലോറയും , തുടങ്ങി അജന്ത ഗുഹകളിലേക്കുള്ള യാത്രാമദ്ധ്യേ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞ കാര്യങ്ങൾ പാരാവാര സമമാണ് . ചിത്ര,ശില്പ കലകളെ പറ്റി ആഴത്തിൽ പരാമർശിച്ചു കൊണ്ട് അദ്ദേഹം നല്കിയ  ആ പ്രസംഗത്തിന്റെ ഒരംശം പോലും എഴുതി ഫലിപ്പിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിവില്ല എന്ന് തുറന്നു പറയട്ടെ . രണ്ട് ദിവസങ്ങൾ  അദ്ദേഹം എത്ര കൃത്യതയോടെയും , ആത്മാർത്ഥതയോടെയുമാണ് അതി സങ്കീർണ്ണമായ ശിൽപ്പ കലയെ പറ്റിയും ,ഗഹനമായ ബുദ്ധ സന്ദേശങ്ങളെ പറ്റിയും ,ചരിത്ര സംഭവങ്ങളെ  കുറിച്ചും വിവരിച്ചു തന്നത് എന്ന് പറഞ്ഞറിയിക്കാൻ വാക്കുകളില്ല ,സത്യം പറഞ്ഞാൽ ഇതിലും വലിയൊരു ഓണസദ്യ വിളമ്പാൻ മറ്റാർക്കെങ്കിലും സാധിക്കുമോ എന്നതാണ് എന്റെ സംശയം ,പക്ഷേ ആ സദ്യ മുഴുവനായി ആസ്വദിച്ച് ദഹിപ്പിച്ചെടുക്കാനുള്ള കെൽപ്പ് എന്റെ മസ്തിഷ്കത്തിന് ഇല്ലായിരുന്നു എന്നതാണ് സത്യം, കൂടെ ഉണ്ടായിരുന്ന ചിലർക്കെങ്കിലും ഇതേ അവസ്ഥ  ഉണ്ടായിക്കാണുമെന്ന് ഞാൻ ഊഹിക്കുന്നു.

     ജൈന ക്ഷേത്രത്തിൽ വിവരണം നൽകുന്ന ഗൈഡ് ആമോദ് 

അജന്ത യാത്രയ്ക്കായി ബസിൽ കയറിയ ഗ്രൂപ്പ് അംഗങ്ങൾ ഓരോരുത്തരായി പേരും സ്വദേശവും ,വഹിച്ചിരുന്ന ഔദ്യോഗിക പദവികളും പറഞ്ഞു സ്വയം പരിചയപ്പെടുത്തി . അതിനു മുൻപ് തന്നെ ആമോദ് സ്വയം പരിചയപ്പെടുത്തി കഴിഞ്ഞിരുന്നു. തുടർന്ന് ഏകദേശം  100 കിലോമീറ്റർ  അകലെ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന അജന്ത ഗുഹകളെ പറ്റിയും, അജന്ത-എല്ലോറ ഗുഹാ ശിൽപ്പങ്ങളെ പറ്റിയും അദ്ദേഹം വാചാലനായി. ആ വാക്ക്ധോരണിയിൽ എന്താണ് കുറിച്ചെടുക്കേണ്ടത് എന്നറിയാതെ ഞാൻ ബസിൽ പേപ്പറും പേനയുമായി വെറുതെ ഇരുന്നു പോയി . ഇടതടവില്ലാതെ ഒഴുകി എത്തിയ ആ പ്രവാഹത്തിലെ ഒന്നോ രണ്ടോ തുള്ളികൾ മാത്രമേ എന്നിലെ മനസിന്റെ ഇലത്താളുകൾക്ക് ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിഞ്ഞുള്ളൂ എന്ന് പറയുന്നതാകും ശരി. കുറിച്ചു വച്ച അൽപ്പം ചില കാര്യങ്ങൾ മാത്രം എഴുതാൻ ശ്രമിക്കുകയാണ്  ,തെറ്റു കുറ്റങ്ങൾ എല്ലാവരും സദയം ക്ഷമിക്കുക. ഗംഗാ നദിയെ കൈക്കുമ്പിളിൽ ഒതുക്കുവാൻ ശ്രമിക്കുക എന്ന  അതി സാഹസികമായ  പ്രവർത്തിയാണ് ഞാൻ ചെയ്യാനൊരുങ്ങുന്നത് എന്ന് എനിക്ക് നല്ല ബോദ്ധ്യമുണ്ട്.

പണ്ടൊക്കെ ഓണക്കാലത്ത് നമ്മൾ പാടി നടന്നിരുന്ന ഒരു പാട്ടുണ്ടായിരുന്നല്ലോ “ആമോദത്തോടെ വസിക്കും കാലം” എന്ന് , അതിൽ പറയുന്നത് പോലെ ആമോദിന്റെ വിവരണം കേട്ടു കൊണ്ട് തിരുവോണ നാളിൽ ഞങ്ങൾ അജന്തയിലേക്ക് സസന്തോഷം  യാത്ര ചെയ്തു.

അജന്ത ഗുഹകൾ

ഡെക്കാൺ പീഠ ഭൂമിയിലെ വറ്റി വരണ്ടു കിടക്കുന്ന വഗോര നദീ തീരത്ത് കുതിരക്കുളമ്പിന്റെ ആകൃതിയിലുള്ള മലകളിലെ കറുത്ത ലാവ പാറക്കെട്ടുകൾ തുരന്നാണ് അജന്ത ഗുഹകൾ നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത്. ബി സി രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ ഏ ഡി ആറാം നൂറ്റാണ്ട് വരെയുള്ള കാലഘട്ടങ്ങളിൽ പലപ്പോഴായി കൊത്തിയെടുത്ത ബൃഹത്തായ ഏക ശിലാ രൂപങ്ങളാണിവ (monolithic ). കൊളോണിയൽ കാലഘട്ടത്തിലെ കുതിരപ്പടയിലെ ജോൺ സ്മിത്ത് എന്ന ബ്രിട്ടീഷ് ഉദ്യോഗസ്ഥൻ  കടുവകളെ വേട്ടയാടാൻ പോയ സമയത്ത് പത്താം നമ്പർ ഗുഹയുടെ വാതിൽ കണ്ടെത്തിയതായും തുടർന്ന് സ്ഥല വാസികളുടെ സഹായത്തോടെ ബാക്കി പല ഗുഹകളും കാടിനിടയിൽ കണ്ടെത്തിയെന്നുമാണ് പറയപ്പെടുന്നത്  ഹിംസ്ര മൃഗങ്ങളുടെ ആവാസ കേന്ദ്രമായിരുന്ന ഇവിടെ യാദൃച്ഛികമായി  കണ്ടെത്തിയ ഗുഹകളെ പരി രക്ഷിക്കുവാനും പുനർ നിർമ്മിക്കുവാനുമായി  പല കമ്മീഷനുകൾ രംഗത്തെത്തുകയും തുടർന്ന്  ഇവിടം ആർക്കിയോളജിക്കൽ സർവ്വേ ഓഫ് ഇന്ത്യയുടെ ചുമതലയിലാകുകയും ചെയ്തു . അതിനു ശേഷമാണ്  ഗുഹകൾ ഇന്നത്തെ രീതിയിൽ വിനോദ സഞ്ചാര കേന്ദ്രമായി തീർന്നതെന്നാണ്  അറിയാൻ കഴിഞ്ഞത്. പുരാതന ഭാരതീയ കലയുടെ മികച്ച ഉദാഹരണങ്ങളായ ഇവിടെ ബുദ്ധമതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ചിത്രങ്ങളും ,ശിൽപ്പങ്ങളുമാണ് പ്രധാനമായും കാണാനാകുക.  ശതവാഹന രാജ വംശം ,ഗുപ്ത രാജ വംശം എന്നിവരുടെ ഭരണ കാലത്ത് അവരുടെ സഹായ സഹകരണങ്ങളോടെ ബുദ്ധ സന്യാസിമാരും ,ശിൽപ്പികളും ചേർന്നാണ് പൂർണ്ണതയുടെ പര്യായങ്ങളായ ചിത്രങ്ങളും ശിൽപ്പങ്ങളും നിറഞ്ഞ  ലോകോത്തര ഗുഹകളായ അജന്ത ഗുഹകൾ  നിർമ്മിച്ചത്.

ബുദ്ധൻ എന്നത് നമ്മിൽ പലരും കരുതുന്നത് പോലെ ഒരു വ്യക്തിയുടെ  പേരല്ല മറിച്ച് അത് ഉന്നതമായ ബോധാവസ്ഥയിൽ എത്തിയവർക്ക് നൽകുന്ന  പദവിയാണത് . മായയിൽ നിന്നും മോചിതനായി  , ജ്ഞാനോദയം ലഭിച്ച് പരമമായ സത്യത്തെ അറിഞ്ഞ് ബോധം ഉദിച്ചവൻ എന്നാണ് ബുദ്ധൻ എന്ന പേരു കൊണ്ട് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത് . പക്ഷേ ആ ഒരവസ്ഥ അത്ര പെട്ടെന്ന് ലഭിക്കുന്നതല്ല, പക്ഷേ അതിനു വേണ്ടി ഏതൊരാൾക്കും  ശ്രമിക്കാവുന്നതാണ്. എത്രയോ ജന്മങ്ങൾ പക്ഷിയായും ,മൃഗമായും ജീവിച്ച് മനുഷ്യ ജന്മം ലഭിക്കുമ്പോഴും പലരും മൃഗ സമാനമായ ജീവിതം നയിക്കുന്നത് നാം സ്ഥിരമായി കാണുന്ന കാഴ്ചകളാണല്ലോ  .. പുനർജന്മത്തിൽ വിശ്വസിക്കുന്ന ബുദ്ധ ഹിന്ദു മതസ്ഥരുടെ വിശ്വാസ പ്രകാരം  അനുഭവങ്ങളുടെയും വാസനകളുടെയും സ്വാധീനം കൊണ്ട് ഒരുവൻ ഓരോ ജന്മത്തിലും പല  തവണ ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെടുന്നുവെന്നും  അങ്ങനെ  ഖനിയിൽ നിന്നെടുത്ത ലോഹത്തെ പോലെ തിളക്കം ആർജ്ജിക്കുന്നുവെന്നുമാണ് മഹദ്വചനം . ഉണ്മയുടെയും , പരമാർത്ഥ സത്യത്തിന്റെയും ആ തിളക്കം ആർജ്ജിച്ച വ്യക്തിയാണ് നാമിന്നറിയുന്ന ഗൌതമ ബുദ്ധൻ .മനുഷ്യ ജീവിതത്തിലുണ്ടാകുന്ന ദുഖങ്ങളും അവയുടെ കാരണ പരിഹാരങ്ങളും തേടുന്ന ഗൌതമ ബുദ്ധന്റെ പ്രബോധനങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള തത്വ ചിന്താ ധാരയാണ്  ബൌദ്ധ ദർശനം.

ബുദ്ധന്റെ മുൻ ജന്മങ്ങളിലെ അനുഭവങ്ങളും ഗുണപാഠങ്ങളും വിവരിക്കുന്ന ജാതക കഥകളെയും, കാരുണ്യത്തിന്റെയും ധർമ്മത്തിന്റെയും സോദാഹരണ കഥകളെയും  പരാമർശിച്ചു കൊണ്ടുള്ള  ചിത്രങ്ങളും ബുദ്ധ ദേവന്റെ ശിൽപ്പങ്ങളുമാണ് പ്രധാനമായും അജന്ത ഗുഹകളിൽ നമുക്ക് കാണുവാൻ സാധിക്കുന്നത് . ധർമ്മം  ,ദയ സ്നേഹം,ജീവിത  മൂല്യങ്ങളെ പറ്റിയുള്ള അവബോധം ഇതെല്ലാമാണ്  അജന്ത ഗുഹകളിലെ ബുദ്ധ സന്ദേശങ്ങളിൽ നിന്ന് നമുക്ക് പഠിക്കുവാനുള്ളത് . രണ്ടു ഘട്ടങ്ങളായി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു എന്ന് പറയപ്പെടുന്ന മുപ്പതോളം ഗുഹകളിൽ  അഞ്ചെണ്ണം ചൈത്യങ്ങളും ബാക്കിയുള്ളവ വിഹാരങ്ങളുമാണ്. 9,10,19,26,29  ഇവ ചൈത്യങ്ങളും ബാക്കിയുള്ളവ വിഹാരങ്ങളുമാണ് . “ചൈത്യ” ഗുഹകൾ ധ്യാനത്തിനുള്ള സ്ഥലമാണ് , അതായത് ഉള്ളിലെ ചേതനയെ മനസ്സിലാക്കുക എന്നതാണ് ധ്യാനം കൊണ്ട് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത് (To realize inner consciousness )അതായത് താത്കാലികവും ,ക്ഷണികവുമായ ബാഹ്യ വിഷയങ്ങളിലുള്ള ശ്രദ്ധയിൽ  നിന്ന്  മനസ്സിനെ വേർതിരിച്ച്  ഏകാഗ്രമാക്കി അവരവരുടെ ഉള്ളിലുള്ള നിശബ്ദനായ നിരീക്ഷകനെ കണ്ടെത്തുക, അതിനുള്ള സ്ഥലമാണ് ചൈത്യ ഗുഹകൾ . എന്നാൽ വിഹാരങ്ങളാകട്ടെ  സന്യാസിമാർക്ക് താമസിക്കുവാനുള്ള സ്ഥലങ്ങളാണ്. (ഏകദേശം നാലു മാസക്കാലമാണ് സന്യാസിമാർ  വിഹാരങ്ങളിൽ താമസിക്കുക എന്നാണ് പറഞ്ഞറിഞ്ഞത് .) ബുദ്ധമതത്തിലെ രണ്ടു പ്രധാനപ്പെട്ട വിഭാഗങ്ങളാണ് “ഹിനയാനവും മഹായാനവും .” ബുദ്ധനെ ജ്ഞാന ദീപ്തനായ ഒരു അദ്ധ്യാപകനായി ഹിനയാന വിഭാഗം കാണുമ്പോൾ ,എല്ലാ അനുഗ്രഹങ്ങളും  നൽകുന്ന ദൈവമായിട്ടാണ് മഹായാനക്കാർ കാണുന്നത് . രണ്ടു വിഭാഗക്കാരുടെയും ലക്ഷ്യം മോക്ഷ പ്രാപ്തി തന്നെ .ഹിനയാന ,മഹായാന കാലങ്ങളിൽ നിർമ്മിച്ച പല ഗുഹകളും ഈ സമുച്ചയത്തിൽ പെടുന്നു.   

അജന്ത ഗുഹകൾക്കുള്ളിൽ നിരവധി പെയിന്റിങ്ങുകൾ കാണാമെങ്കിലും എല്ലാം നാശോന്മുഖമായ അവസ്ഥയിലാണിപ്പോൾ, ശിൽപ്പങ്ങളുടെ പല ഭാഗങ്ങളും അടർന്ന് പോയിട്ട്  രൂപം മാറി യഥാർത്ഥ രൂപം മനസ്സിലാക്കാൻ പറ്റാത്ത രീതിയിലായിട്ടുണ്ട് .  പെയിന്റിനങ്ങുകളെ . പൊതുവേ “ഫ്രെസ്കോ ചിത്രങ്ങൾ” എന്ന് വിളിക്കാമെങ്കിലും യൂറോപ്യൻ ഫ്രെസ്കോ രീതിയിൽ നിന്ന് വളരെ വ്യത്യസ്തമായിട്ടാണ് ഇവിടെ ചെയ്തിട്ടുള്ളത്  .പാറ തുരന്നുണ്ടാക്കിയ പരുക്കൻ ചുവരുകളിൽ , കളിമണ്ണ് ,പശുവിൻ ചാണകം, വൈക്കോൽ ,ഉമി ഇവ ആദ്യ ലെയറായി പൂശിയിട്ട് അതിനു മുകളിൽ ചുണ്ണാമ്പ് തേച്ച് ഉണക്കിയാണ് ചിത്ര രചനയ്ക്കുള്ള പ്രതലം ഒരുക്കിയെടുത്തിട്ടുള്ളത്. അതു പോലെ ചിത്രങ്ങൾക്ക്  നിറം കൊടുക്കാൻ പ്രകൃതി ദത്ത വസ്തുക്കളായ ധാതുക്കൾ ,സസ്യങ്ങൾ ,കാവി മണ്ണ്  തുടങ്ങിയവയാണ്  ഉപയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത് .

പ്രഭാത ഭക്ഷണത്തിന് ശേഷം എട്ട് മണിയോടെ 100 കി മീ അകലെയുള്ള അജന്ത ഗുഹകളിലേക്കുള്ള രണ്ടു മണിക്കൂർ യാത്രയ്ക്കിടയിൽ ഗൈഡ് ആമോദ് ,അജന്ത എല്ലോറ ഗുഹകളെ പറ്റിയുള്ള വളരെ വിജ്ഞാന പ്രദങ്ങളായ  കാര്യങ്ങൾ ഞങ്ങൾക്ക്  നൽകിക്കൊണ്ടേയിരുന്നു. വളരെ വിലയേറിയ ആ വിവരണങ്ങൾ കുറിച്ചെടുക്കുമ്പോഴും പുറത്തെ കാഴ്ചകളും ഇടയ്ക്കിടെ ശ്രദ്ധിച്ചിരുന്നു . ആറാമത്തെ മുഗൾ  ചക്രവർത്തിയായിരുന്ന ആലംഗീർ ഒന്നാമൻ  എന്ന ഔറംഗസീബിന്റെ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ തെക്കൻ ഭാഗങ്ങളുടെ തലസ്ഥാനമായിരുന്നു “ഔറംഗാബാദ്” . “സംഭാജി നഗർ” എന്ന് പുതിയതായി നാമകരണം ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന നഗരത്തിലൂടെയുള്ള  യാത്രയിൽ ധാരാളം കൃഷി സ്ഥലങ്ങൾ കാണാമായിരുന്നു. മറാത്തികളും ,മേവാറികളും താമസക്കാരായുള്ള ഇവിടെ ചോളം,പരുത്തി, ,കരിമ്പ്,  സോയാബീൻ ബാജ്റ, എന്നിവയായിരുന്നു പ്രധാനമായും കൃഷി ചെയ്തിരുന്നതായി കണ്ടത് .

 ഇടയ്ക്ക് ഒരിടത്ത് വണ്ടി നിർത്തി എല്ലാവരും ഒന്ന് ഫ്രഷ് ആയതിന് ശേഷം വീണ്ടും യാത്ര തുടർന്നു. ആമോദ് തന്റെ വിവരണവും തുടർന്നു. പ്രശസ്തമായ അജന്ത, എല്ലോറ ഗുഹാ ചിത്രങ്ങളുടെയും ശിൽപ്പങ്ങളുടെയും രചനയുടെ മഹത്വത്തെ പറ്റിയായിരുന്നു പിന്നീടുള്ള വിവരണം . ചിത്ര രചനയിൽ ഏർപ്പെടുന്നതിന് മുൻപ് ഒരാൾ പ്രാഥമികമായി എന്തെല്ലാം  അറിഞ്ഞിരിക്കണം എന്ന വസ്തുതയുടെ അതി ഗഹനങ്ങളായ  കാര്യങ്ങളായിരുന്നു അദ്ദേഹം വിശദീകരിച്ചത് . അവ വിഷ്ണു ധർമ്മോത്തര പുരാണത്തിലെ  “ചിത്ര സൂത്ര “ (Formula of Pictures ) .എന്ന ഷഡംഗങ്ങളാണ്. അവ ഓരോന്നായി താഴെ കൊടുക്കാം .താത്പര്യമുള്ളവർക്ക് വായിച്ച് അറിഞ്ഞു വയ്ക്കാമല്ലോ .  

1.  രൂപഭേദ ---വിവിധ വിഷയങ്ങളുടെ തനതായ ശാരീരിക സവിശേഷതകളും ആകൃതികളും നന്നായി മനസ്സിലാക്കി അവ  വേർതിരിച്ച് അറിയാനുള്ള കഴിവ് ഉണ്ടായിരിക്കണം . വരയ്ക്കുമ്പോൾ അവയുടെ  ബാഹ്യ രേഖകളും, ഘടനയും വ്യക്തമായിരിക്കണം .

2.  പ്രമാണം ----അനുപാതത്തെ പറ്റിയുള്ള ഗ്രാഹ്യമാണ് ഇത് കൊണ്ട് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത് .  രൂപങ്ങളുടെയും ,വസ്തുക്കളുടെയും അളവ്, അവ തമ്മിലുള്ള ദൂരം എന്നിവ കൃത്യമായി പഠന വിധേയമാക്കണം.

3.  ഭാവം -------- കഥാപാത്രങ്ങളുടെ മുഖഭാവത്തിലൂടെയോ ,ശരീര ഭാഷയിലൂടെയോ വികാരങ്ങൾ , പ്രേക്ഷകരിലേക്ക് എത്തിക്കുക എന്നത് ഏറെ ശ്രദ്ധേയമായ കാര്യമാണെന്ന് പറയുന്നു .   

4.  ലാവണ്യ യോജന –(Beautification )ചിത്രത്തിന് നൽകേണ്ട സൌന്ദര്യം ,മനോഹാരിത ,ഇവ വേണ്ട രീതിയിൽ കൊടുത്ത് സൃഷ്ടികൾക്ക് കലാപരമായ പൂർണ്ണത നല്കുക .

5.  സാദൃശ്യം ----വരയ്ക്കുന്ന വിഷയം യഥാർത്ഥ വസ്തുവിനോട് അല്ലെങ്കിൽ സങ്കൽപ്പത്തോട് എത്രത്തോളം സാമ്യം ഉണ്ടെന്ന് നിരീക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്  .

6.  വർണ്ണികാഭംഗം ----നിറങ്ങൾ മിശ്രണം ചെയ്യുന്നതിലും ബ്രഷുകൾ ഉപയോഗിക്കുന്നതിലും ഉള്ള കഴിവിനൊപ്പം  ഏതൊക്കെ സ്ഥലത്ത് എന്തൊക്കെ നിറങ്ങൾ കൊടുക്കണം എന്നതിനെപ്പറ്റിയുള്ള ഉൾജ്ഞാനവും കലാകാരന് വേണ്ടതാണ് .  

ഈ കാര്യങ്ങൾ എല്ലാം അറിഞ്ഞിട്ടല്ലല്ലോ എല്ലാവരും പൊതുവേ ചിത്രരചനയിൽ ഏർപ്പെടുന്നത് എന്ന് നമുക്ക് തോന്നാം . ശരിയാണ് പക്ഷേ  ജന്മ വാസന കൊണ്ടും ദൈവാനുഗ്രഹം കൊണ്ടും ,പരമ്പരാഗതമായി വിഷയം പഠിക്കുക കൊണ്ടും മേൽപ്പറഞ്ഞ ഗുണങ്ങൾ തികഞ്ഞ വലിയ ചിത്രകാരന്മാരെ നമുക്ക് കാണാൻ കഴിയും. ചിലപ്പോൾ “ചിത്ര സൂത്ര” പോലെയുള്ള കാര്യങ്ങൾ അവർ പഠിച്ചിട്ടുണ്ടാകാം ,ഇല്ലായിരിക്കാം ഏതായാലും ഇത് പോലെയുള്ള കാര്യങ്ങൾ ഗ്രഹിച്ചിരുന്നാൽ രചനകൾ അതി ഗംഭീരമായിരിക്കുമെന്ന് സാരം . മറ്റൊരു കാര്യം കേട്ടത് ഒരിക്കൽ ഒരു രാജാവ് ചിത്ര രചന പഠിക്കാൻ ഒരു ഋഷിവര്യന്റെ സമീപത്ത് എത്തിയത്രേ .ചിത്രം വരയ്ക്കാൻ തുടങ്ങുന്നതിനു  മുൻപ് സംഗീതവും ,നൃത്ത നാട്യങ്ങളും ,വാദ്യോപകരണങ്ങളും പഠിക്കണമെന്ന് ഗുരു പറഞ്ഞപ്പോൾ രാജാവ് ആശ്ചര്യപ്പെട്ടു പോയി.   അതിന്റെ കാരണം അന്വേഷിച്ചപ്പോഴാണ് ചിത്രത്തിന് ജീവൻ നൽകാൻ  ഭാവവും രസവും വേണം ,അതിന് സംഗീതം വേണം . ആകർഷകമായ  ചലന രീതികളും  ,മുഖ ഭാവങ്ങളും ശരീര വടിവും കൊടുക്കണമെങ്കിൽ  നൃത്ത നാട്യങ്ങൾ പഠിച്ചേ  മതിയാകൂ .അതു പോലെ വരയ്ക്കുന്ന രേഖകളുടെ ഒഴുക്കിനും,തമ്മിലുള്ള ലയത്തിനും , മൃദുത്വത്തിനും ഒരു താളം ആവശ്യമാണ് അതിനായി വാദ്യോപകരണ സംഗീതവും പഠിക്കണം .ഇതായിരുന്നു ഗുരു ചിത്രകല പഠിക്കാൻ ചെന്ന രാജാവിന് നല്കിയ ഉപദേശം. നൃത്തം ചെയ്തില്ലെങ്കിലും ,പാട്ട് പാടിയില്ലെങ്കിലും, ഉപകരണങ്ങൾ വായിച്ചില്ലെങ്കിലും അവയിലുള്ള അവഗാഹം കൊണ്ട് ഇതൊക്കെ സ്വായത്തമാക്കാവുന്നതെയുള്ളൂ.

    ഇത്രയും വലിയ കാര്യങ്ങൾ ഈ ഗുഹകളിൽ ഒളിഞ്ഞിരിപ്പുണ്ടല്ലോ എന്നോർത്തിരിക്കുമ്പോഴേക്കും ബസ് അജന്ത ഗുഹകൾക്ക് സമീപമുള്ള പാർക്കിംഗ് ഏരിയയിലെത്തി . കറുത്ത മുഖമുള്ള കുരങ്ങുകളുടെ (Black faced langurs )സങ്കേതമായ ആ സ്ഥലത്ത് കൂടി നടക്കുമ്പോൾ ഭക്ഷണ സാധനങ്ങൾ കയ്യിൽ വയ്ക്കരുതെന്ന് ആമോദ് താക്കീത് നൽകിയിരുന്നു . അതു പോലെ ഒരു മാർക്കറ്റിനുള്ളിൽ കൂടി നടന്നാണ് പോകേണ്ടതെന്നും അവിടെ നിന്നും എന്തെങ്കിലും സാധനങ്ങൾ വാങ്ങുന്നതിന് താൻ  ശുപാർശ ചെയ്യില്ലെന്നും,എന്തെങ്കിലും വാങ്ങിയിട്ട് മാദ്ധ്യസ്ഥം വഹിക്കാൻ തന്നെ വിളിക്കേണ്ടതില്ലെന്നും ആമോദ് ആദ്യം തന്നെ വ്യക്തമാക്കിയിരുന്നു. അറിവിന്റെ കാര്യത്തിലായാലും വിനോദ സഞ്ചാര കേന്ദ്രങ്ങളിലെ ഷോപ്പിങ് താത്പര്യത്തിലായാലും സാധാരണ ഗൈഡുകളിൽ നിന്ന് വളരെ വ്യത്യസ്തനായ ഒരാളായിരുന്നു ആമോദ്.  

മാർക്കറ്റിൽ കൂടി നടന്നു ചെന്ന്  അവിടത്തെ എലക്ട്രിക് ബസിൽ ഏകദേശം 4 കി മീ വന സമാനമായ ഒരു പ്രദേശത്തു  കൂടി യാത്ര ചെയ്ത് ഗുഹകൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന മലയടിവാരത്തിലെത്തി . സൂവനീർ കച്ചവടക്കാരുടെയും  പഴച്ചാറുകൾ  ,സ്നാക്സ് എന്നിവ വിൽക്കുന്ന ആളുകളുടെയും താവളമായിരുന്ന ആ പ്രദേശത്ത് വാനരവൃന്ദം യഥേഷ്ടം വിഹരിച്ചു നടക്കുന്നത് കാണാമായിരുന്നു ഗുഹകളിലേക്ക് പോകുന്നതിനായി ഗ്രൂപ്പിന് ഒരുമിച്ച് ടിക്കറ്റ് എടുത്തതിന് ശേഷം എയർ പോർട്ടിലെ പോലെ  ദേഹ പരിശോധനയും, ബാഗ് ചെക്കിംഗും എല്ലാം ഉൾപ്പെട്ട സെക്യൂരിറ്റി ചെക്കും  ഉണ്ടായിരുന്നു..

ഒരു വലിയ മലയുടെ വശങ്ങളിലുള്ള ബസാൾട്ട് ശിലകൾ തുരന്ന് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്ന ഗുഹകളിലേക്ക് പോകണമെങ്കിൽ ധാരാളം പടികളും കുത്തനെയുള്ള കയറ്റങ്ങളും കയറേണ്ടതുണ്ട്. അതിന് സാധിക്കാത്തവരെ മുകളിലേക്ക് ചുമന്നു കൊണ്ടു പോകാൻ “ഡോളിയുമായി” കുറേ ആളുകൾ സഞ്ചാരികളെ സമീക്കുക പതിവാണ്,അത് അവരുടെ ഒരു ഉപജീവന മാർഗ്ഗം . രണ്ടായിരം രൂപയാണ് കൊണ്ടു പോയി തിരിച്ചു കൊണ്ടു വരുന്നതിനുള്ള ചാർജ്ജ്, ആവതില്ലാത്തവർ പലരും ആ രീതിയിൽ മുകളിലേക്ക് പോകുന്നത് കണ്ടു. കുറേ അധികം പടികൾ കയറിയതിന് ശേഷം കുത്തനെയുള്ള  കയറ്റങ്ങളും ,ഇറക്കങ്ങളുമൊക്കെയായി നടന്നു നടന്ന് അജന്തയിലെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ ഒന്നാം നമ്പർ ഗുഹയ്ക്ക് മുന്നിലേക്കെത്തി.

    അജന്ത ഗുഹയ്ക്ക് സമീപം കാണപ്പെട്ട വാനരന്മാരിൽ ഒരാൾ 

അജന്ത ഗുഹകളിലേക്ക് കയറുവാനുള്ള ആദ്യ ഘട്ട  പടികൾ

                അജന്ത ഗുഹകൾ ദൂരെ നിന്നുള്ള കാഴ്ച 

അജന്തയിലെ ഒന്നാമത്തെ ഗുഹയുടെ മുൻവശം 

പാദുകങ്ങൾ ഒരു  കവർ. കൊണ്ടു മൂടിയിട്ടാണ് എല്ലാവരും ഗുഹയ്ക്കുള്ളിലേക്ക്. കയറിയത്,കാരണം ക്ഷേത്ര സമാനമായ സ്ഥലങ്ങളാണ് അവയൊക്കെ എന്നത് തന്നെ . അഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടിൽ നിർമ്മിച്ച  ധർമ്മചക്ര മുദ്രയിലിരിക്കുന്ന ഗൌതമ ബുദ്ധന്റെ വലിയ ശിൽപ്പമാണ് ഒന്നാമത്തെ ഗുഹയിലേക്ക്  കയറിച്ചെല്ലുമ്പോൾ ആദ്യം തന്നെ കാണാനാകുക . “ധർമ്മ ചക്ര മുദ്ര” എന്നാൽ ധർമ്മത്തിന്റെ  ചക്രം തിരിച്ചിൽ (Turning the wheel of Dharma) എന്നാണ് അർത്ഥം . ഇത് ഒരു യോഗ മുദ്രയാണ്, ശരിയായ രീതിയിൽ ഇത് നിത്യവും ചെയ്താൽ മനസ്സിന് ഏകാഗ്രതയും ശാന്തതയും സമാധാനവും ലഭിക്കുമെന്നത് കൂടാതെ  ശരീരത്തിലെ ഊർജ്ജ പ്രവാഹം സുഗമമാകുകയും ഹൃദയ ചക്രം ഉത്തേജിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുമെന്നാണ് അനുഭവസ്ഥർ പറയുന്നത് .  ബുദ്ധ ശിൽപത്തിന് ഒരു വശത്തായി പ്രശസ്തമായ ഒരു പെയിന്റിങ് ആണുള്ളത് . ഒരിക്കലും വറ്റാത്ത അനന്തമായ കാരുണ്യത്തിന്റെ ദേവൻ, കയ്യിലൊരു നീലത്താമരയുമായി ഇരിക്കുന്ന  ബോധിസത്വനായ അവലോകിതേശ്വരനാണ് ചിത്രത്തിലെ വിഷയം.” പദ്മപാണി, വജ്ര പാണി “എന്നൊക്കെ അറിയപ്പെടുന്ന ഈ പ്രശസ്തമായ ചിത്രം പഴക്കം കൊണ്ട് അടർന്നു നശിച്ചു തുടങ്ങിയിട്ടുണ്ട്. ആ കണ്ണുകളിലെ ഉറവ വറ്റാത്ത കാരുണ്യ ഭാവം നന്നായി നിരീക്ഷിച്ചാൽ മനസ്സിലാകും . അതിനടുത്ത് ഉണ്ടായിരുന്ന മറ്റൊരു ചിത്രത്തിലെ പ്രമേയം ഒരു റാണിയുടെ അഭിഷേകമാണ് . വെള്ളത്തുള്ളികളും ,നനഞ്ഞ വസ്ത്രവും എല്ലാം സൂക്ഷിച്ചു നോക്കിയാൽ കാണാവുന്നതാണ് . നശിച്ചു മങ്ങി തുടങ്ങിയ ആ പെയിൻറിങ്ങിന് മുന്നിൽ ഒരു പച്ച തുണി വലിച്ചു കെട്ടിയിട്ടുണ്ടായിരുന്നു, അത് ചിത്രത്തിന്റെ അറ്റകുറ്റ പണികൾ ചെയ്ത് പുന:സൃഷ്ടിക്കാനായിരിക്കുമെന്നാണ് തോന്നിയത്  

              ധർമ്മ ചക്ര മുദ്രയിൽ ഇരിക്കുന്ന ബുദ്ധ ദേവൻ 

       

     അതി പ്രശസ്തമായ അജന്ത ചിത്രം  പത്മപാണി/ വജ്രപാണി 

            രാജ്ഞിയുടെ  അഭിഷേക ചിത്രം 

വേറെയും അനേകം ചിത്രങ്ങളും ശിൽപ്പങ്ങളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും വെളിച്ചക്കുറവും ,അവയുടെ രൂപ മാറ്റങ്ങളും കാരണം പലതും വ്യക്തമായിരുന്നില്ല. .ഒരു കഴുകൻ തന്റെ ഇരയായ പ്രാവിനെ ആക്രമിക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ  ശിബി ചക്രവർത്തി അതിനെ തടയുകയുണ്ടായി .  തന്റെ ആഹാരം നിഷേധിക്കുന്നത് ധർമ്മമല്ലെന്ന് കഴുകൻ വാദിച്ചപ്പോൾ   സ്വന്തം  തുടയിലെ മാംസം അറുത്ത് കഴുകന് കൊടുത്ത് ചക്രവർത്തി ധർമ്മം രക്ഷിക്കുന്ന സന്ദർഭം ആലേഖനം ചെയ്തിട്ടുള്ള ഒരു  ചിത്രം ഒന്നും മനസ്സിലാകാത്ത വിധം ആയിപ്പോയിരിക്കുന്നു ,അതിനാൽ അത് ഇവിടെ ഇടുന്നില്ല . ആമോദ് പറഞ്ഞു തന്നത് കൊണ്ട് മാത്രമാണ് അത്രയും മനസ്സിലായത്. മനോഹരമായ കൊത്തു പണികൾ  ചെയ്തിട്ടുള്ള  ശക്തമായ തൂണുകൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച രണ്ടാം ഗുഹയുടെ പൂമുഖത്തിനുള്ളിലെ ഹാളിൽ ധർമ്മ ചക്ര യോഗ മുദ്രയിലിരിക്കുന്ന ബുദ്ധ ദേവ ശിൽപ്പം കൂടാതെ ധനത്തിന്റെ ദേവനായ കുബേരന്റെയും , ആയിരം ബുദ്ധന്മാരുടെയും  ചിത്രങ്ങളാണ് ഉണ്ടായിരുന്നത് . ഹാളിന്റെ മേൽ തട്ടിൽ (മച്ച്) വരച്ചിരിക്കുന്ന അതി മനോഹരമായ ജാമിതീയ രൂപങ്ങളുടെയും ,പൂക്കളുടെയും മറ്റും ചിത്രങ്ങൾ ഒന്ന് കാണേണ്ടത് തന്നെയാണ്. പുരാതന ഭാരതീയ കലയുടെ ഔന്നത്യം വിളിച്ചോതുന്ന ആ ചിത്രങ്ങളും ശിൽപ്പങ്ങളും നമ്മെ മറ്റൊരു ലോകത്തേക്ക് ആനയിക്കുന്നു .

                 മച്ചിലെ മനോഹരങ്ങളായ ചിത്രങ്ങൾ    

മൂന്നാമത്തെയും നാലാമത്തെയും ഗുഹകൾ മേൽക്കൂരയിൽ ലാവ പ്രവാഹം ഉണ്ടായതിനാൽ പണി പൂർത്തിയാക്കാതെ കിടക്കുകയാണ് . ഭക്തരെ രക്ഷിക്കുന്ന അവലോകിതേശ്വര ശിൽപ്പം മാത്രമാണ് അതിൽ ഉള്ളത്.  ഭൂമിശാസ്ത്ര പരമായ കാരണങ്ങൾ കൊണ്ട് അഞ്ചാമത്തെ ഗുഹയും അപൂർണ്ണമാണ് ,പക്ഷേ അതിന്റെ വാതിൽ മാനോഹരമായി   അലങ്കരിച്ച രീതിയിലാണ് . ആനയുടെ തുമ്പിക്കരവും,മത്സ്യത്തിന്റെ ഉടലും ,മുതലയുടെ വക്ത്രവും(വായ) സിംഹത്തിന്റെ നഖങ്ങളും ,മയിലിന്റെ വാലും ചേർന്ന ഒരു വിശേഷപ്പെട്ട ഒരു ജീവിയുടെ രൂപം അവിടെ കൊത്തിവച്ചിട്ടുണ്ട്. “മകാറ(മകര) ” എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഇത് ജല ദേവതമാരുടെ വാഹനമായി അറിയപ്പെടുന്നു. വാഹനത്തിന് മുകളിൽ പുരുഷ രൂപമാണ് കൊത്തി വച്ചിരിക്കുന്നതെങ്കിൽ അത് വരുണനാണെന്നും ,സ്ത്രീരൂപമാണെങ്കിൽ ഗംഗയാണെന്നും  നാം മനസ്സിലാക്കണമെന്ന് ആമോദ് വിശദീകരിച്ചു തന്നു . വ്യക്തമാകാത്ത ചിത്രമായതിനാൽ അത് ഇവിടെ ഇടാൻ സാധിക്കുന്നില്ല,പക്ഷേ താത്പര്യമുള്ളവർക്ക് ഗൂഗിളിൽ “makara”എന്ന് തിരഞ്ഞാൽ ഇതിന്റെ രൂപം കാണാൻ സാധിക്കും . അജന്തയിലെ ഓരോ ഗുഹകളെക്കുറിച്ചും വിവരിക്കാൻ തുടങ്ങിയാൽ വിവരണം നീണ്ടു പോകുമെന്നതിനാൽ അത്യാവശ്യം പ്രാധാന്യമുള്ള രണ്ടു മൂന്നു ഗുഹകളുടെ കാര്യം കൂടി പറഞ്ഞ് ചുരുക്കുകയാണ് . ബുദ്ധ ദേവന്റെ കഴിഞ്ഞുപോയ ജന്മങ്ങളിലെ കാര്യങ്ങളാണ് ഗുഹ പതിനേഴിൽ ഉള്ളത് (17) .

                ഗുഹ  17 ലെ ചിത്രങ്ങൾ (ജന്മ ജന്മാന്തരങ്ങളിലൂടെ )

അത് കഴിഞ്ഞാൽ 21 മുതൽ 24 വരെയുള്ള ഗുഹകൾ ഭാഗികമായി നിർമ്മിച്ചവയും  28 അപൂർണ്ണവുമാണ് . ഹിനയാന കാലത്ത് നിർമ്മിച്ചുവെന്ന് കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന ഇരുപത്തി ആറാമത്തെ (26)  ചൈത്യ ഗുഹയിൽ പിന്നീട് മഹായാന കാലത്ത് ബുദ്ധ പ്രതിമകളും സ്ഥാനം പിടിക്കുകയുണ്ടായി. പരി നിർവ്വണാവസ്ഥയ്ക്ക് (അതായത് സ്വർഗ്ഗാരോഹരണം ) മുൻപ് ധ്യാന നിരതനായിരിക്കുന്ന “ ഉപവിഷ്ടനായ ബുദ്ധ” പ്രതിമയും അതിന് സമീപത്തായി  7 മുതൽ 9 മീറ്റർ വരെ നീളമുള്ള  ശയന ബുദ്ധ ശിൽപ്പവുമാണ് ഉള്ളത് . ഈ ശിൽപ്പത്തിൽ വലത് കൈ തലയെ താങ്ങി നിർത്തിയ രീതിയിൽ ശാന്തമായി കണ്ണുകളടച്ചു കിടക്കുന്ന ദേവന്റെ മഹാ പരിനിർവ്വാണത്തിന്റെ അവസാന നിമിഷങ്ങളെയാണ് ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നത് . ഈ ബുദ്ധ ശിൽപ്പത്തിന് മുകളിലായി ആനന്ദ തുന്ദിലരായ സ്വർഗ്ഗ വാസികളെയും താഴെ ദു:ഖിതരായ ഭൂലോകരെയും  കാണാം ..പിന്നീടുള്ള 29 ,30 എന്നീ ഗുഹകൾ ചെന്നെത്താൻ വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളവയായതിനാൽ ആരും അങ്ങോട്ട് പോകാറില്ലെന്നാണ് പറഞ്ഞു കേട്ടത് 

ഗുഹ  26 ലെ ഉപവിഷ്ടനായ ബുദ്ധ ദേവൻ(സ്വർഗ്ഗാരോഹണത്തിന്  തൊട്ട് മുൻപ് )

 ഗുഹ  26 ലെ ശയന ബുദ്ധൻ  (പരി നിർവ്വാണ അവസ്ഥയിൽ )

     ആത്മീയതയുടെയും ,ശിൽപ്പ ചിത്ര ചാരുതയുടെയും വർണ്ണ  പ്രഭ ചൊരിഞ്ഞു നിൽക്കുന്ന  അജന്ത ഗുഹകളെ യുനെസ്കോയുടെ ലോക പൈതൃക കേന്ദ്രങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട് .      

 ആമോദ് നല്കിയ വിവരണങ്ങളിൽ  ഓർമ്മയിലുള്ളതും ,കുറിച്ചു വച്ചിട്ടുള്ളതും, ഗൂഗിൾ പോലെയുള്ള വഴികാട്ടികളെ  അവലംബിച്ചും ആണ് ഇത്രയും കാര്യങ്ങൾ എഴുതാൻ ശ്രമിച്ചത് . ആമോദിന്റെ സാഗര സമാനമായ അറിവുകളുടെ ഒരു കണം മാത്രമേ  എനിക്ക് ഇവിടെ പ്രസ്താവിക്കാൻ സാധിച്ചിട്ടുള്ളൂ . ആരോഗ്യപരമായ കാരണങ്ങളാൽ പത്താമത്തെ ഗുഹ വരെ മാത്രമേ ഞങ്ങൾക്ക് പോകാൻ സാധിച്ചുള്ളൂ . അതിന് ശേഷമുള്ള ഗുഹകളിലെ ചിത്രങ്ങൾ സുഹൃത്തുക്കൾ പങ്ക് വച്ചവയാണ് .

 കറുത്ത ബസാൾട്ട് ശിലകൾ നിറഞ്ഞ മലയോരത്ത് ഗൌതമ ബുദ്ധ സന്ദേശങ്ങൾ മുഴങ്ങുമ്പോഴും നഷ്ട പ്രതാപ കാലങ്ങളെ ഓർത്ത് കഴിയുന്ന ഗുഹാമുഖങ്ങളെ ഒരിക്കൽ കൂടി തിരിഞ്ഞു നോക്കിക്കൊണ്ട് മറ്റൊരു വഴിയിലൂടെ ഞങ്ങൾ മലയിറങ്ങി ഉച്ച ഭക്ഷണം കഴിക്കാൻ പോയി .

യാത്ര തുടങ്ങുന്നതിനു മുൻപ് തന്നെ ടൂർ മാനേജർ അസറിനോട് തിരുവോണ ദിവസം സദ്യ തരപ്പെടുത്താൻ പറ്റുമോ എന്ന് ഞങ്ങൾ ചോദിച്ചിരുന്നു. കേരളീയ രീതിയിലുള്ള കറികൾ മഹാരാഷ്ട്രയിലുള്ളവർക്ക് ഉണ്ടാക്കാൻ സാധിക്കുമോ എന്നറിയില്ലെങ്കിലും  ശ്രമിക്കാമെന്ന് അസർ വാക്ക് തന്നിരുന്നു. ഉച്ച ഭക്ഷണത്തിനായി . പ്രകൃതി സുന്ദരമായ ഒരു സ്ഥലത്തായിരുന്നു ബസ് നിർത്തിയത് . അവിടത്തെ ‘അജന്ത ഗ്രീൻ’ എന്ന ഭക്ഷണ ശാല ഞങ്ങളെ ഒട്ടും നിരാശപ്പെടുത്തിയില്ല , പ്രവേശന കവാടത്തിൽ തന്നെ “ഹാപ്പി ഓണം “ ആശംസകളും, ഇരിപ്പിടങ്ങളിൽ പല നിറങ്ങളിലുള്ള ബലൂണുകളും  ആയി ആകപ്പാടെ ഒരു ആഘോഷത്തിന്റെ  നിറപ്പകിട്ടുള്ള അന്തരീക്ഷമായിരുന്നു കയറിച്ചെന്നപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്ക് ലഭിച്ചത് . നല്ല തളിർ വാഴയിലയിൽ ചോറും അവർക്ക് അറിയുന്ന രീതിയിൽ ഉണ്ടാക്കിയ കറികളും, പപ്പടവും, പഴവും, പായസവും വിളമ്പിത്തന്ന്  അവിടെയുള്ളവർ ഞങ്ങളെ ഞെട്ടിച്ചു കളഞ്ഞു., പോരാത്തതിന് അസറും ,ആമോദും ഇടയ്ക്കിടയ്ക്ക് വന്ന് ഞങ്ങളുടെ ഇഷ്ടാനിഷ്ടങ്ങൾ സന്തോഷത്തോടെ അന്വേഷിക്കുന്നുമുണ്ടായിരുന്നു . എല്ലാം കൊണ്ടും 2026 ലെ തിരുവോണം ഗംഭീരമായിരുന്നു . വളരെ കഠിനമായ ഒരു യാത്ര  കഴിഞ്ഞെത്തിയ സമയമായിരുന്നതിനാൽ  എല്ലാവർക്കും നല്ല വിശപ്പുമുണ്ടായിരുന്നു ,ഭക്ഷണത്തിന് അസാദ്ധ്യ രുചിയുമായിരുന്നു. ബെന്നീസിനും അസറിനും ഒത്തിരിയൊത്തിരി നന്ദി !!!

 

ബീബി കാ മഖ്ബറ   

ബീബി എന്ന് കേൾക്കുമ്പോൾ ഭാര്യ എന്നാണല്ലോ പെട്ടെന്ന് നാം അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കുക, പക്ഷേ ബീവി ഭാര്യയും ബീബി അമ്മയുമാണെന്ന് ആമോദ് ആദ്യം തന്നെ പറഞ്ഞു തന്നിരുന്നു . ഔറംഗസീബിന്റെ മകൻ “അസം ഷാ” തന്റെ മാതാവിന്റെ സ്മരണയ്ക്കായി നിർമ്മിച്ച ഒരു ശവകുടീരമാണിത്  . ഔറംഗസീബിന്റെ ഭാര്യമാരിൽ അദ്ദേഹത്തിന് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട ഭാര്യ ആയിരുന്ന “ദിർലാസ് ബാനു ബീഗത്തിന്റെ” സ്മരണയ്ക്കായി  നിർമ്മിച്ച ഈ മഖ്ബറയ്ക്ക് താജ്മഹലുമായി പ്രത്യക്ഷത്തിൽ കുറച്ച് സാമ്യം തോന്നുന്നതിനാൽ അതിനെ “മിനി താജ് മഹൽ” എന്ന് പലരും വിശേഷിപ്പിച്ചു വരുന്നു .

                ബീബി കാ  മഖ്ബറ 

പക്ഷേ താജ്മഹലുമായി തട്ടിച്ചു നോക്കുമ്പോൾ ഭംഗിയുടെ കാര്യത്തിൽ ഇത് വളരെ പിന്നിലാണെന്ന് ഒറ്റ നോട്ടത്തിൽ തന്നെ മനസ്സിലാകും . അതിനുള്ള പ്രധാനപ്പെട്ട കാരണമായി തോന്നിയത് നിർമ്മിതിയ്ക്കായി ഗുണ നിലവാരമില്ലാത്ത  വില കുറഞ്ഞ മാർബിൾ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു എന്നതാണ് . അതു കൊണ്ട് അത് ആകെ മങ്ങി കറുത്തു പോയിരിക്കുന്നു  , അതു പോലെ അതിൽ ചെയ്തിരിക്കുന്ന കൊത്തു പണികളുടെ രീതിയും അത്ര നല്ലതായി തോന്നിയില്ല. താജ്മഹലിൽ ചെയ്തിരിക്കുന്ന കൊത്തുപണികൾ വളരെ ആഴത്തിലുള്ളതും, ഭംഗിയുള്ളതും ഇന്നും നിലനിൽക്കുന്നതുമാണ്. പക്ഷേ അതിന് എത്രയോ വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം നിർമ്മിച്ച ഈ ശവകുടീരത്തിന്റെ ചുമരുകളാകട്ടെ   കൊത്തു പണികൾ അടർന്ന് മോശമായ അവസ്ഥയിലായിരിക്കുന്നു .  മിനാരങ്ങളുടെ വലിപ്പവും,അനുപാതവും എല്ലാം തന്നെ വ്യത്യസ്തമാണ്. താജ്മഹലിന്റെ നടുക്കുള്ള മകുടമല്ലേ ഉയർന്നു നിൽക്കുന്നത് ..  വശങ്ങളിലുള്ള മിനാരങ്ങൾക്ക് അതിനേക്കാൾ ഉയരക്കൂടുതൽ ഇല്ലെന്നുള്ള കാര്യവും ശ്രദ്ധേയമാണ് . നല്ല  അനുപാതത്തിൽ സൌന്ദര്യ ബോധത്തോടെ നിർമ്മിച്ച ഒരു സ്മാരകമാണ് താജ് മഹൽ.. അതിന്റെ മൊത്തത്തിലുള്ള ഘടനയ്ക്ക് നല്ല ചേർച്ചയും വിസ്താരവുമുണ്ട് .മറ്റൊരു പ്രധാനപ്പെട്ട കാര്യം താജ്മഹലിന് മുന്നിൽ പരിശുദ്ധ ഖുറാനിലെ വാക്യങ്ങൾ എഴുതി വച്ചിട്ടുണ്ട്,പക്ഷേ ഇതിൽ അത് കാണാനില്ല . ഇനിയൊന്ന് മഖ്ബറയുടെ  ചിത്രത്തിൽ നോക്കിയാൽ ഇടത് വശത്ത് മിനാരങ്ങൾക്കിടയിൽ ഒരു കെട്ടിടം കാണാം,അത് ഈ നിർമ്മിതിയുടെ ചാരുത മുഴുവനായി നഷ്ടപ്പെടുത്തിക്കളഞ്ഞു എന്ന് പറയാതെ വയ്യ . താജ് മഹലിൽ ഇങ്ങനെയൊന്ന് കാണാനാകില്ല പ്രേമത്തിന്റെ സൌന്ദര്യവും,  വശ്യതയും കൊണ്ട് അഴകിന്റെ പര്യായമായി  വാനിൽ ഉയർന്നു നിൽക്കുന്ന ആ പ്രേമ കുടീരത്തിനെ ഇതുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാനാകുമോ എന്ന് സംശയമുണ്ട്,പിന്നെ മൊത്തത്തിൽ ഒരു സാമ്യം തോന്നാം ആത്രേയുള്ളൂ .  

ഉച്ചയൂണ് കഴിഞ്ഞ് ഔറംഗസീബിന്റെ പ്രിയ പത്നിയുടെ ശവകുടീരം കാണാനായി യാത്ര ചെയ്യുമ്പോൾ വഴിയരികിൽ ,കൃഷിപ്പാടങ്ങളും,മിഠായിക്കടകളും,ടയർ റിപ്പയറിംഗ് സ്ഥലങ്ങളുമായിരുന്നു കാഴ്ച. ടൌണിലേക്ക് കയറിപ്പോൾ ഉയർന്ന കമാനങ്ങളുള്ള  ഗേറ്റുകളുടെ ഒരു നിര തന്നെ  കാണാമായിരുന്നു. ഡൽഹി ഗേറ്റിലൂടെ ഔറംഗാബാദ് പട്ടണത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു കഴിഞ്ഞപ്പോൾ , ’രംഗീല ദർവാസ, ജുമാ മസ്ജിദ്, ഔറംഗസീബിന്റെ കൊട്ടാര സമുച്ചയം ഇതെല്ലാം ആമോദ് കാണിച്ചു തന്നു. കൂടുതലും സുന്നി മുസ്ലീങ്ങൾ  താമസിക്കുന്ന പഴയ ഔറംഗാബാദ് നഗരത്തിന്റെ ഇടുങ്ങിയ വഴിയോരത്തെ കടകളിലും ,കെട്ടിടങ്ങളിലും സംസാരിച്ചു നിൽക്കുന്ന ആളുകളെ കണ്ടപ്പോൾ ചിത്രങ്ങളിൽ കണ്ടു പരിചയമുള്ള ഔറംഗസീബിന്റെ മുഖച്ഛായ തോന്നി. മാത്രവുമല്ല അവിടെയുള്ളവരുടെ തലയിലെ വട്ടത്തിലുള്ള തലക്കെട്ടും ,നീളമുള്ള താടി മീശയും, കുപ്പായവും എല്ലാം കൂടി കണ്ടപ്പോൾ കുറേ വർഷങ്ങൾ പിന്നിലോട്ട് ഞാൻ സഞ്ചരിച്ചു പോയി .ഈ വഴികളിലൂടെ തലപ്പാവ് വച്ച ആ ചക്രവർത്തി ഭരണ നിർവ്വഹണത്തിനിടെ എത്രയോ തവണ കടന്ന് പോയിരിക്കാം . ഒരുപാട് ആരോപണങ്ങൾ നേരിട്ടിരുന്ന അദ്ദേഹം വളരെ ലളിത ജീവിതമാണ് നയിച്ചിരുന്നതെന്നാണ് പറഞ്ഞു കേട്ടത് .  

തെരുവുകളിലൂടെയുള്ള യാത്ര  “മെക്ക ഗേറ്റ് “എന്ന കവാടം പിന്നിട്ടതോടെ പഴയ ഔറംഗാബാദ് നഗരത്തോട് ഞങ്ങൾ വിട പറഞ്ഞു .  വൈകുന്നേരം  അഞ്ചര മണിയോടെ മക്ബറയുടെ മുന്നിലേക്ക്  ഇറങ്ങിച്ചെന്നപ്പോൾ  അവിടെ സന്ദർശകരുടെ നല്ല തിരക്കായിരുന്നു .  കോയിൻ റ്റിക്കറ്റുമായി വന്ന അസറിനും ,ആമോദിനുമൊപ്പം ഞങ്ങൾ കുടീരത്തിന്റെ ഉള്ളിലേക്ക് നടന്നു ഈ നിർമ്മിതിയെ പറ്റി മുകളിൽ പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്ന വസ്തുതകൾ അവിടെ നിന്നു കൊണ്ടാണ് ആമോദ് ഞങ്ങളോട് വിശദീകരിച്ചത്  പടിക്കെട്ടുകൾ  കയറി ബീഗത്തെ അടക്കം ചെയ്ത സ്ഥലത്തിന് സമീപത്തു കൂടി  സൌധത്തിന്റെ മട്ടുപ്പാവിൽ ചുറ്റുപാടുകൾ നിരീക്ഷിച്ചു കൊണ്ട് കുറച്ചു നേരം ചിലവഴിച്ചു. മാതൃ സ്നേഹത്തിന്റെ ആ കുടീരത്തിൽ പ്രത്യേകിച്ച് മറ്റൊന്നും കാണാൻ ഇല്ലാഞ്ഞത് കൊണ്ട്  ഞങ്ങൾ സന്ധ്യയോടെ ഹോട്ടലിലേക്ക് മടങ്ങി ഭക്ഷണ ശേഷം വിശ്രമിച്ചു.