പൈതൃകത്തിന്റെ പാരമ്യം

ഭാഗം 3

ശക്തനായ ശനി ദേവനും , സമുദ്ര മദ്ധ്യത്തിലെ ആന ഗുഹകളും

മൂന്നു ദിവസം സുഖമായി താമസിച്ചിരുന്ന ലെമൺ ട്രീ ഹോട്ടലിൽ നിന്ന് അടുത്ത പ്രഭാതത്തിൽ ചെക്ക് ഔട്ട് ചെയ്ത ഞങ്ങൾ ശനി ശിഹ്നപൂർ ക്ഷേത്രം ലക്ഷ്യമാക്കി അഹല്യാനഗർ റൂട്ടിലൂടെ യാത്ര തുടങ്ങി .കർഷക ഗ്രാമങ്ങളിലൂടെയുള്ള പ്രഭാത സഞ്ചാരം ഏറ്റവും സന്തോഷവും ഉണർവ്വും നൽകുന്നതായിരുന്നു. കരിമ്പ് ,ചോളം, പരുത്തി ,പയർ വർഗ്ഗങ്ങൾ എന്നിവ കൂടാതെ ഗോതമ്പും, നെല്ലും കൃഷി ചെയ്തിരുന്ന പാടങ്ങൾ കൊണ്ട് വഴിയോരങ്ങൾ ഹരിതാഭമായിരുന്നു. മേഞ്ഞു നടക്കുന്ന പശുക്കളും ,പൂത്തു നിൽക്കുന്ന മുരിങ്ങകളും ,ആമ്പൽ പൊയ്കകളും, ചെറിയ ക്ഷേത്രങ്ങളും കണ്ണിന് കുളിർമ്മയേകുന്ന കാഴ്ചകളായിരുന്നു. വഴിയോര കാഴ്ചകൾ കണ്ടിരിക്കെ ബസ് മെയിൻ റോഡിൽ നിന്ന് തിരിഞ്ഞ് ചെറിയ ഒരു റോഡിലൂടെയായി യാത്ര . അങ്ങനെ ഏകദേശം പത്തു മണിയോടെ ഞങ്ങൾ ശനിദേവൻറെ ക്ഷേത്ര പരിസരത്തെത്തി. അവിടത്തുകാരനായ ചൌധരി എന്ന ഒരു ഗൈഡ് ക്ഷേത്രത്തെ പറ്റി വിവരിച്ചു തന്ന കാര്യങ്ങൾ കേട്ടതിന് ശേഷം പാദുകങ്ങൾ ഒരിടത്ത് വച്ചിട്ട് എല്ലാവരും ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് നടന്നു.

ശിഹ്നപൂർ ഗ്രാമത്തിലെ ശനീശ്വര ക്ഷേത്രം     

അഹമ്മദ്  നഗറിലെ  ശിഹ്നപൂർ ഗ്രാമത്തിലുള്ള വളരെ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് ശനി ശിഹ്നപൂർ  ക്ഷേത്രം. അതി ശക്തനായ ശനി ദേവന്റെ സാന്നിദ്ധ്യം കൊണ്ട് പ്രശസ്തമായ ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പേരിലാണ് ഗ്രാമത്തിന് ശനി ശിഹ്നപൂർ  എന്ന് പേരു വന്നിട്ടുള്ളത്. ഈ സ്ഥലത്തുള്ള വീടുകൾക്കോ  ,കടകൾക്കോ  എന്തിനേറെ ബാങ്കുകൾക്കോ  പോലും വാതിലുകളും  പൂട്ടുകളും ഇല്ലെന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത് .ഗ്രാമത്തിന്റെ സംരക്ഷകനായ ശനി ദേവൻ  എല്ലാവിധ തിന്മകളിൽ നിന്നും മോഷണങ്ങളിൽ  നിന്നും ഗ്രാമ വാസികളെ രക്ഷിക്കുമെന്നാണ് വിശ്വാസം . സാധാരണ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി ഇവിടെ ശ്രീകോവിലോ മേൽക്കൂരയോ ഒന്നുമില്ല .തുറസ്സായ തറയിൽ വച്ചിരിക്കുന്ന ഏകദേശം അഞ്ചര അടിയോളം ഉയരമുള്ള സ്വയംഭൂ ആയ കൃഷ്ണ ശിലയാണ് വിഗ്രഹം. പണ്ടൊരിക്കൽ പുഴയിൽ കളിച്ചു കൊണ്ടിരുന്ന കുട്ടികളാണ് ഈ പ്രത്യേക തരത്തിലുള്ള കറുത്ത വലിയ കല്ല് അവിടെ കണ്ടത് . വിവരം ഗ്രാമ മുഖ്യനെ അറിയിച്ചെങ്കിലും ശില അവിടെ നിന്നും മാറ്റാൻ പറ്റാത്ത വിധം ഉറച്ചു പോയിരുന്നതായി കാണപ്പെട്ടു. ഇതിന്റെ കാരണം അന്വേഷിച്ചപ്പോൾ ശനി  ദേവന്റെ സാന്നിദ്ധ്യം ശിലയിലുണ്ടെന്ന പണ്ഡിതമതം സ്വീകരിച്ച് അവിടെ ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചുവെന്നാണ് ഐതീഹ്യം .ഇവിടത്തെ പ്രധാന വഴിപാട്  എണ്ണ അഭിഷേകമാണ് .അതു പോലെ  ശനിയാഴ്ചകളിലും അമാവാസി ദിവസങ്ങളിലും ക്ഷേത്രത്തിൽ വൻ ഭക്തജന തിരക്ക് അനുഭവപ്പെടാറുണ്ടെന്നാണ് അറിയാൻ കഴിഞ്ഞത്.

                            ശനി ക്ഷേത്ര കവാടം 

                   ശനി ദേവന്റെ പ്രതിഷ്ഠ 

              ശനി ദേവ ക്ഷേത്രത്തിലെ നവഗ്രഹ സ്തൂപങ്ങൾ 

ക്ഷേത്ര പരിസരത്ത് പുതുതായി നിർമ്മിച്ചു കൊണ്ടിരുന്ന ചില മന്ദിരങ്ങൾക്ക് വാതിൽ വച്ചിരിക്കുന്നത് പോലെ തോന്നിയിട്ട് ഞാൻ ഗൈഡിനോട് സംശയം ചോദിച്ചു. അത് വാതിൽ അല്ല അവിടെ “കട്ടള” മാത്രമേ വയ്ക്കുകയുള്ളൂ ഷട്ടർ (കതക്) വയ്ക്കില്ല എന്നാണ് അദ്ദേഹം മറുപടി പറഞ്ഞത് . ഏതെങ്കിലും കാരണവശാൽ ഒരു മോഷണം ആരെങ്കിലും നടത്തിയാൽ ആ ഗ്രാമം  വിടുന്നതിന് മുൻപ് കള്ളൻ അന്ധനായിപ്പോകുകയോ തല കറങ്ങി ബോധരഹിതനായി വീണു പോകുകയോ ചെയ്യുമെന്നാണ് അനുഭവമെന്ന് എന്റെ സംശയത്തിന് ഉത്തരമായി അയാൾ പറഞ്ഞു തന്നു. ക്ഷേത്ര ദർശനം പൂർത്തിയാക്കുന്നത് വരെ ഞങ്ങൾക്കൊപ്പം വന്ന ഗൈഡ് ക്ഷേത്രത്തിലെ ബർഫി പ്രസാദവും വാങ്ങിത്തന്നു.

വളരെ ശക്തനായ ശനി ദേവൻ കാവലായുള്ള ആ നല്ല ഗ്രാമത്തിനും, ഗ്രാമവാസികൾക്കും വരും കാലങ്ങളിൽ എല്ലാ അനുഗ്രഹങ്ങളും നൽകിക്കൊണ്ട് ദേവൻ എപ്പോഴും അവരുടെ കൂടെ അവിടെയുണ്ടാകട്ടെ.. !എല്ലാ അധർമ്മങ്ങളിൽ നിന്നും തിന്മകളിൽ നിന്നും അവരെയെല്ലാം സദാ രക്ഷിച്ചു പാലിക്കട്ടെ എന്ന് പ്രാർത്ഥിച്ചു കൊണ്ട് അന്നത്തെ അവസാനത്തെ ലക്ഷ്യ സ്ഥാനമായ  നവി മുംബൈയിലേക്ക് ഞങ്ങൾ യാത്ര തിരിച്ചു.

മുംബൈ യാത്രയ്ക്കിടയിൽ തീരെ പ്രതീക്ഷിക്കാതെ ടൂർ പാക്കേജിൽ ഉൾപ്പെടുത്താത്ത  ഒരു സ്ഥലം കൂടി കാണാൻ അവസരം ലഭിച്ചു . ഉച്ച ഭക്ഷണ സമയമാകുമ്പോഴേക്ക്  അഹമ്മദ് നഗറിലെ ഷിർഡി പട്ടണത്തിലെത്തുമെന്നും, അതുകൊണ്ട് അവിടത്തെ ഹോട്ടലിൽ നിന്ന് ആഹാരം  കഴിക്കാമെന്നുമായിരുന്നു ശനി ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നിറങ്ങുമ്പോൾ തീരുമാനിച്ചത് .സമയം അനുവദിച്ചാൽ  സായിബാബ ക്ഷേത്ര ദർശനത്തിൽ താത്പര്യമുള്ളവർക്ക് അതും നടത്താമല്ലോ എന്നൊരു ആശയവും ഉയർന്നു വന്നു . പക്ഷേ ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിൽ കയറണമെങ്കിൽ തിരിച്ചറിയൽ രേഖകൾ സഹിതം മുൻകൂട്ടി ബുക്ക് ചെയ്യേണ്ടതുണ്ടെന്നാണ് അറിഞ്ഞത് . ഉള്ളിൽ പ്രവേശിക്കാൻ സാധിച്ചില്ലെങ്കിലും പുറത്തു നിന്ന് കാണാൻ പറ്റുന്നിടത്തോളം കാണാമല്ലോ എന്നും ഞങ്ങൾ  സമാധാനിച്ചു. 

ഷിർഡി സായിബാബ

.    പത്തൊൻപത്താം നൂറ്റാണ്ടിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന ദിവ്യനായ ഷിർഡി സായി ബാബയുടെ പേരിലാണ് ഷിർഡി നഗരം അറിയപ്പെടുന്നത്   “സബ് കാ മാലിക്ക് ഏക് ഹൈ”(One God governs all) എന്ന് ലോകരെ പഠിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ച  സദ്ഗുരുവായിരുന്നു ഷിർഡി സായി ബാബ. ഒരേ സമയം ഇസ്ലാംമത  വിശ്വാസിയായും  ഹിന്ദുമത വിശ്വാസിയായും കാണപ്പെട്ടിരുന്നതിനാൽ ഇദ്ദേഹം ഏത് മതസ്ഥനാണെന്ന് ഭക്തർക്കിടയിൽ തന്നെ ഒരു അനിശ്ചിതത്വം നിലനിന്നിരുന്നു . ഏതായാലും രണ്ടു മതങ്ങളും സംയോജിപ്പിച്ചു കൊണ്ടു പോകുന്ന രീതിയിലുള്ള പ്രബോധനങ്ങളായിരുന്നു അദ്ദേഹം നടത്തിയിരുന്നത്. ഷിർഡിയിലെ  വേപ്പ് മരച്ചുവട്ടിലും മസ്ജിദിലുമായി ജീവിതം കഴിച്ചു വന്ന അദ്ദേഹത്തെ ഒരു ആദ്ധ്യാത്മിക ഗുരുവായും സന്യാസിയായും ഫക്കീർ ആയും ഭക്തന്മാർ കരുതിയിരുന്നു. ഒരിക്കൽ വേപ്പ് മരച്ചുവട്ടില്‍ നിന്നും അപ്രത്യക്ഷനായ ബാബയെ കുറേ കാലം കഴിഞ്ഞ് സന്ദർഭ വശാൽ ഒരാൾ നിബിഡ വനങ്ങളിൽ കണ്ടു മുട്ടുകയും ദിവ്യനാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി നാട്ടിലേക്ക് കൂട്ടിക്കൊണ്ടു  വരികയുമായിരുന്നു എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. നീളൻ വെള്ളക്കുപ്പായവും തലപ്പാവും, തോൽ ചെരുപ്പുകളുമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ വേഷം . വേപ്പിൻ  ചുവട്ടിലും  പരിസരങ്ങളിലുമായി ജീവിതം കഴിച്ചിരുന്നപ്പോൾ  പല അവസരങ്ങളിലും ചില അത്ഭുത പ്രവർത്തികൾ ചെയ്തിരുന്നതിനാൽ  അദ്ദേഹത്തെ ഒരു ദിവ്യനായി ജനങ്ങൾ നോക്കിക്കണ്ടിരുന്നു. ഏറ്റവും ലളിതമായ രീതിയിൽ ജീവിതം നയിച്ചിരുന്ന അദ്ദേഹം 1918 ൽ ജ്വരം ബാധിച്ച്  ഒരു വിജയ ദശമി ദിവസം മഹാ സമാധി ആകുകയായിരുന്നു .  ഭാരതത്തിലെ മഹാനായ ആ ആത്മീയ ഗുരുവിന്റെ നാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഷിർഡി നഗരത്തിലെ ക്ഷേത്ര സന്നിധിയിലേക്ക് ലക്ഷോപലക്ഷം ആളുകളാണ് ദിനംപ്രതി എത്തിച്ചേരുന്നത്.ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുവാൻ തിരിച്ചറിയൽ രേഖകൾ ആവശ്യമാണെന്നത് കൂടാതെ കർശനമായ സുരക്ഷാ പരിശോധനകൾക്കും വിധേയരാകേണ്ടതുണ്ട്.   

                        ഷിർഡി സായി ബാബ

ശനി ശിഹ്നപൂരിൽ നിന്ന് ഷിർഡിയിലേക്കുള്ള എഴുപത് കിലോമീറ്റർ ദൂരം നീണ്ട ഞങ്ങളുടെ സഞ്ചാരത്തിനിടയിൽ കൃഷിപ്പാടങ്ങൾ കൂടാതെ  ,വലിയ കാലിക്കൂട്ടങ്ങളെ  മേയ്ച്ചു നടക്കുന്നവരെയും കാണാമായിരുന്നു  . ഉറക്കം തൂങ്ങി നിന്നിരുന്ന കഴുതക്കൂട്ടങ്ങളെയും, വടേ വാലകളെയും (വടക്കച്ചവടക്കാർ )  വഴിയിൽ കണ്ടു . കൃഷി ഉപകരണങ്ങളായ. കൊയ്ത്ത് യന്ത്രങ്ങൾ ,പമ്പുകൾ ,പൈപ്പുകൾ തുടങ്ങിയ  കൃഷി സാമഗ്രികൾ വിൽക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളായിരുന്നു ഷിർഡി പട്ടണത്തിന് സമീപത്തേയ്ക്ക് ചെന്നപ്പോഴുള്ള കാഴ്ച . ഒരു മണി കഴിഞ്ഞതോടെ ഞങ്ങൾ ഷിർഡി നഗരത്തിലെ ശരവണ  ഭവൻ ഹോട്ടലിൽ കയറി ഊണ് കഴിച്ചു. ഭക്ഷണ ശേഷം ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകുവാനായി ബസിൽ കയറിയെങ്കിലും, പാർക്ക് ചെയ്യുന്നതിനായി  വിസ്തൃതമായ ഷിർഡി ബാബ ക്ഷേത്ര സമുച്ചയത്തിന് ഒരു പ്രദക്ഷിണം വച്ച് കുറച്ച് അകലെയായിട്ടാണ് ഒരു സ്ഥലം കണ്ടെത്താൻ സാധിച്ചത് . ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഓഫീസുകളും ,ഹോട്ടലുകളും, വാഹന വ്യൂഹങ്ങളും ,കച്ചവട സ്ഥാപനങ്ങളും എല്ലാം കൂടി അവിടെ നല്ല തിരക്കായിരുന്നു അനുഭവപ്പെട്ടത് . അതു കൊണ്ടു തന്നെ  കുറച്ചധികം നടന്നു വേണമായിരുന്നു ക്ഷേത്രത്തിനടുത്തെത്താൻ. ഉച്ചച്ചൂടിൽ പൊടി പറക്കുന്ന നിരത്തുകളിലൂടെ നടന്ന് പൂജാ സാധനങ്ങളും പൂക്കളും പൂമാലകളും വിൽക്കുന്ന കടകൾക്കിടയിലൂടെ കുറച്ചു ദൂരം ചെന്നപ്പോഴാണറിയുന്നത് , പിന്നെയുള്ള ദൂരം പാദരക്ഷകൾ കൂടാതെ  വേണം പോകുവാനെന്ന്. അതിന് ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളവർ പൂക്കടകളുടെ മുന്നിൽ മറ്റുള്ളവരുടെ ബാഗുകളും ചെരിപ്പുകളും സൂക്ഷിച്ചു കൊണ്ട് കാഴ്ചകൾ കണ്ടു നിന്നു . അകത്തു കയറാൻ സാധിച്ചില്ലെങ്കിലും അവിചാരിതമായി ലഭിച്ച ബാബയുടെ ദർശനം കൊണ്ട് സന്തുഷ്ട ചിത്തരായി എല്ലാവരും തിരിച്ചു വന്ന് രണ്ടു മണിയോടെ മുംബൈയ്ക്കുള്ള യാത്ര പുനരാരംഭിച്ചു.

ഷിർഡിയിൽ നിന്ന് തുടങ്ങിയ യാത്ര താമസിയാതെ മഹാരാഷ്ട്രയിലെ രണ്ട് പ്രധാന നഗരങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന മുംബൈ - നാഗ്പൂർ    അത്യാധുനിക എക്സ്പ്രസ് വേ ആയ “ഹിന്ദു ഹൃദയസാമ്രാട്ട് ബാലാസാഹേബ് താക്കറെ മഹാരാഷ്ട്ര സമൃദ്ധി മഹാ മാർഗ്ഗിലൂടെയായി”. 701 കിലോമീറ്ററോളം നീളമുള്ള ഭാരതത്തിലെ ഏറ്റവും നീളമേറിയ എക്സ്പ്രസ്സ് വേകളിൽ  ഒന്നായ ഈ ആറു വരി പാത വന്നതോടെ മുംബൈ - നാഗ്പൂർ യാത്രാ സമയം പകുതിയായി കുറഞ്ഞു. മുംബൈ നഗരത്തിലേക്ക് അടുക്കും തോറും അതു വരെ കിട്ടിയ യാത്രാ സുഖം കുറഞ്ഞു  കുറഞ്ഞു വന്നു . മെട്രോപോളീറ്റൻ സിറ്റിയായ മുംബൈയുടെ ഇന്നും തീരാത്ത ശാപമാണ് ട്രാഫിക്ക് ബ്ലോക്ക് . മെട്രോ സംവിധാനവും, എലിവേറ്റഡ് ഹൈവേകളും, സബർബൻ ട്രെയിനുകളും പോലെയുള്ള  എല്ലാ ആധുനിക ഗതാഗത സൌകര്യങ്ങളും ഉണ്ടെങ്കിലും വാഹനങ്ങൾ, ഒച്ചിഴയുന്നത് പോലെയാണ് നിരത്തുകളിലൂടെ നീങ്ങുന്നത് . അതിനൊരു പ്രധാന കാരണമായി തോന്നിയത് റോഡിനിരുവശങ്ങളിലും ധാരാളം വാഹനങ്ങൾ പാർക്ക് ചെയ്തിരിക്കുന്നു എന്നതാണ് . കടയിൽ കയറി ഒരു സാധനം വാങ്ങിയിട്ട് വരുവാൻ വേണ്ടി ഇട്ടിട്ട് പോയിരിക്കുന്നതല്ല ആ  വാഹനങ്ങൾ ,മറിച്ച് ഓരോരുത്തർ തങ്ങൾക്ക് വേണ്ടാത്ത വണ്ടികൾ  റോഡിൽ കൊണ്ട് പുറം തള്ളിയിരിക്കുകയാണ് . ടയറിലെ കാറ്റ് മുഴുവൻ പോയി മഴയും വെയിലുമേറ്റ് എല്ലാം തുരുമ്പെടുത്ത് നശിച്ചു കിടക്കുകയാണ് ,അവിടെ ആക്രിക്കാർക്കും ഇതൊന്നും വേണ്ടായോ എന്നാണ് ചിന്തിച്ചു പോയത്. എത്ര പേരുടെ  എത്ര സമയം ,എത്ര ഇന്ധനം ഇതെല്ലാമാണ് നഷ്ടമാകുന്നത് !! പോരാത്തതിന് അന്തരീക്ഷ മലിനീകരണവും !!! ശോചനീയമായ അവസ്ഥ !!!പക്ഷേ ഈ ഒരു പ്രയാസം നഗരത്തിന് പുറത്ത് നിന്ന് ചെല്ലുന്നവർക്ക് മാത്രം തോന്നുന്ന കാര്യമാണേ ..  !! മാലിന്യ കൂമ്പാരങ്ങളും ,അഴുക്കും ചെളിയും, കെട്ടിക്കിടക്കുന്ന ദുർഗന്ധമുള്ള റോഡുകളിൽ  ഇന്ധനവും ചിലവാക്കി എത്ര സമയം വേണമെങ്കിലും ചിലവഴിക്കുവാൻ പ്രദേശ വാസികൾക്ക് യാതൊരു ബുദ്ധിമുട്ടുമില്ലെന്നാണ് മനസ്സിലായത് . യാത്ര കാറിലാണെങ്കിൽ ചെവിയിൽ പാട്ടും വച്ച് സ്റ്റിയറിങ്ങിൽ താളവുമടിച്ച് രസിച്ചിരിക്കും , ഇരു ചക്രക്കാരാകട്ടെ  മൊബൈലിൽ കളിച്ചു കൊണ്ട്  നീന്തി നീന്തി പോകും ,ഏതായാലും അവിടെയുള്ളവർ വളരെ സന്തുഷ്ടരാണ് .നഗരത്തിന്റെ ഈ ഒരവസ്ഥയുമായി പരിചയക്കുറവുള്ള നമ്മെപ്പോലെ ചിലർക്ക് മാത്രമേ ഇതൊരു പ്രയാസമായി തോന്നൂ, നമ്മളും കുറച്ചു നാൾ അവിടെ പോയി താമസിച്ചാൽ പൊരുത്തപ്പെട്ട് പൊയ്ക്കൊള്ളുമായിരിക്കും . ഏതായാലും ഞങ്ങളുടെ ബസിന്റെ സാരഥി വളരെ സമർത്ഥനായ  ആളായിരുന്നത് കൊണ്ട് എത്ര തിരക്കുള്ള ചെറിയ വഴികളാണെങ്കിലും ,എല്ലാം അനായാസമായി കൈകാര്യം ചെയ്ത് ലക്ഷ്യ സ്ഥാനത്ത്  എത്തിക്കുമെന്നായിരുന്നു രണ്ടു മൂന്നു ദിവസം കൊണ്ട് മനസ്സിലാക്കിയ വസ്തുത  . അതു കൊണ്ട് ഏകദേശം ഏഴു മണി കഴിഞ്ഞതോടെ നവി മുംബൈയിലെ സരോവർ പോർട്ടിക്കൊ ഹോട്ടലിൽ എത്തിച്ചേരാൻ ഞങ്ങൾക്ക് കഴിഞ്ഞു. സംഭാജി നഗറിൽ നിന്ന് പ്രഭാതത്തിൽ ആരംഭിച്ച 340 കിലോമീറ്റർ യാത്രയുടെ ക്ഷീണവും മടുപ്പും കൊണ്ട് പെട്ടെന്ന് തന്നെ ആഹാരം കഴിച്ച് എല്ലാവരും വിശ്രമത്തിനായി പോയി .  

അടുത്ത ദിവസം കൊളാബ ഏരിയായിലുള്ള പ്രശസ്തമായ ഗേറ്റ് വേ ഓഫ് ഇന്ത്യയും , എലിഫന്റ ഗുഹകളും ,കമലാ നെഹ്രു പാർക്കും കാണുക എന്നതായിരുന്നു പ്രധാന പരിപാടികൾ. സമയമുണ്ടെങ്കിൽ സിറ്റി ടൂറും ഷോപ്പിങ്ങും കൂടി നടത്താമെന്നായിരുന്നു തീരുമാനങ്ങൾ.  മുംബൈയിൽ മുൻപ് പോയി കാഴ്ചകൾ കണ്ടിട്ടുള്ളത് കൊണ്ടും , ഗതാഗതക്കുരുക്കിൽ കിടക്കാൻ തീരെ താത്പര്യം ഇല്ലാത്തതിനാലും ഞങ്ങൾ ആ യാത്രയിൽ നിന്ന് വിട്ടു നിന്നു .  

എലിഫന്റ ഗുഹകൾ (Elephanta Caves )  

മുംബൈ തുറമുഖത്തെ ഗേറ്റ് വേ ഓഫ് ഇന്ത്യയിൽ നിന്ന് കുറച്ചകലെ അറബിക്കടലിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന “ഘരപുരി” എന്ന  ദ്വീപിലാണ് ലോക പൈതൃക പട്ടികയിൽ സ്ഥാനം പിടിച്ചിട്ടുള്ള എലിഫന്റാ ഗുഹകൾ . ഗുഹകളുടെ നഗരം എന്നാണ് മറാത്തിയിൽ “ഘരപുരി” എന്ന പേരു കൊണ്ട് അർത്ഥമാക്കുന്നത് .പുരാതന കാലത്ത് ജനവാസം ഉണ്ടായിരുന്നെന്ന് പറയപ്പെടുന്ന ദ്വീപിൽ അഞ്ച് -ആറ് നൂറ്റാണ്ടുകൾക്കിടയിലാണ് ഗുഹാ  ക്ഷേത്രങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചതെന്നാണ് ചരിത്ര ഗവേഷകർ കണ്ടെത്തിയിട്ടുള്ളത് . പ്രധാനമായും പരമശിവന് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ക്ഷേത്രങ്ങളാണ് ഇവിടെയുള്ളത് . ബസാൾട്ട് ശിലകളിൽ വളരെ ചാരുതയോടെ കൊത്തിയെടുത്തിരിക്കുന്ന ദേവതാ ശിൽപ്പങ്ങൾ ആരെയും അമ്പരപ്പിക്കുന്നതാണ്. കൊളോണിയൽ കാലത്ത് ഇവിടെയെത്തിയ പോർച്ചുഗീസുകാരാണ് ഗുഹകളിലെ ആനകളുടെ ശിൽപ്പങ്ങൾ കണ്ടിട്ട് അവയ്ക്ക് “എലിഫന്റാ കേവ്സ്” എന്ന് പേരിട്ടത്. ദ്വീപിലെ രണ്ടു കുന്നുകളിൽ കിഴക്കേ കുന്ന് ബുദ്ധമതവുമായി ബന്ധപ്പെതാണ്,അതിനെ “സ്തൂപ”കുന്ന് എന്ന് വിളിച്ചു വരുന്നു. പടിഞ്ഞാറെ കുന്നിലുള്ള അഞ്ചു  ഗുഹകൾ കാണുന്നതിനായിട്ടാണ് പ്രധാനമായും  സന്ദർശകർ ധാരാളമായി എത്തുന്നത്. അവിടത്തെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട “ഗുഹ 1” എന്ന “ഗ്രേറ്റ് ഗുഹയിലാണ്” അസാധാരണമായ കൊത്തുപണികൾ കാണാൻ കഴിയുന്നത് . ശിവന്റെ വാസ സ്ഥലമായി കരുതപ്പെടുന്ന ഇവിടെ, എല്ലോറ ഗുഹകളിലെ കൈലാസ നാഥ ക്ഷേത്രത്തിൽ കൊത്തി വച്ചിട്ടുള്ള പല ശിൽപങ്ങളും അതേ രീതിയിൽ കാണാൻ കഴിയും. അങ്ങനെയാണെങ്കിൽ   കൈലാസ നാഥ ക്ഷേത്രത്തിലെ ശിൽപ്പികൾ തന്നെയായിരിക്കുമോ ഇവിടെയും ശിൽപ്പങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചത് എന്നെനിക്ക് തോന്നി. ഗുഹയുടെ പ്രധാന കവാടത്തിന് എതിർ വശത്തുള്ള ചുവരിൽ ത്രിമൂർത്തി ശിൽപ്പമാണുള്ളത് . സാധാരണയായി ബ്രഹ്മാ ,വിഷ്ണു ,മഹേശ്വരൻമാരെയാണല്ലോ ത്രിമൂർത്തികളായി നാം മനസ്സിലാക്കിയിട്ടുള്ളതും ചിത്രങ്ങളിൽ കണ്ടിട്ടുള്ളതും . ഇവിടെയുള്ള ശിൽപ്പത്തിലാകട്ടെ  മദ്ധ്യത്തിൽ മഹേശ്വരനെയും  ഒരു വശത്ത് വിഷ്ണുവിനെയും  മറുവശത്ത് ദേവിയെയുമാണ് നമുക്ക് കാണാൻ കഴിയുന്നത് . സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, സംഹാരം എന്നീ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന ഈ ദേവതകളിൽ സൃഷ്ടിയുടെ കാര്യം ദേവിയും, പരിപാലനമായ സ്ഥിതി വിഷ്ണുവും,സംഹാരം മഹാദേവനും നിർവ്വഹിക്കുന്നു എന്നാണ് സങ്കൽപ്പം  സൃഷ്ടി കർത്താവായി ബ്രഹ്മാവിന് പകരം സ്ത്രീയായ പരാശക്തിയെ നിയുക്തയാക്കിയത് ഏറ്റവും യുക്തമാണെന്ന് തോന്നി.   പരമേശ വാസ സ്ഥാനമായത് കൊണ്ട് തന്നെ ഇവിടെയുള്ള മിക്ക ശിൽപ്പങ്ങളും ശൈവ മത ഇതിഹാസങ്ങളും,ശിവ കഥകളുമാണ് പറയുന്നത് . എങ്കിലും ഇടയ്ക്ക് വൈഷ്ണവ കഥകളും പ്രമേയമായി കാണുന്നുണ്ട് . രാവണാനുഗ്രഹ മൂർത്തി ,കൈലാസത്തിലിരിക്കുന്ന ശിവ പാർവ്വതിമാർ , അർദ്ധ നാരീശ്വരൻ,പാർവ്വതീ പരമേശ പരിണയം ,അന്ധകാസുര വധം ,ശിവ ലിംഗം, നടരാജ മൂർത്തി ,ഗണപതി ,ദ്വാരപാലകർ യോഗീശ്വരൻ (യോഗ ഭാവത്തിലുള്ള ശിവൻ) ഇവയൊക്കെയാണ് ചില പ്രധാന ശിൽപ്പങ്ങൾ. മിക്ക ശിൽപ്പങ്ങൾക്കും സാരമായ കേടുപാടുകൾ സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ടായിരുന്നു.  

                       ഗേറ്റ് വേ ഓഫ് ഇന്ത്യ

         ത്രിമൂർത്തി ശില്പം (വിഷ്ണു ,മഹേശ്വരൻ ,,ദേവി )

              എലിഫന്റാ ഗുഹകളിലെ യോഗീശ്വരനായ ശിവൻ 

             എലിഫന്റാ ഗുഹകളിലെ ഗംഗാധരനായ ശിവൻ 

                    കല്യാണ സുന്ദരമൂർത്തി 

                  അർദ്ധനാരീശ്വരൻ 

                      രാവണാനുഗ്രഹ മൂർത്തി             

രാവിലെ പ്രഭാത ഭക്ഷണ ശേഷം സംഘാംഗങ്ങൾ എല്ലാവരും യാത്രയ്ക്ക് തയ്യാറായി ബസിൽ കയറി . കാഴ്ചകളെ പറ്റി  വിശദീകരിക്കുവാനായി “അരുൺ “ എന്ന ഒരു ഗൈഡായിരുന്നു അന്ന് കൂടെ ഉണ്ടായിരുന്നത് . രാവിലെ ആയത് കൊണ്ടാകാം വലിയ ബ്ലോക്ക് ഇല്ലാതെ “ഗേറ്റ് വേ ഓഫ് ഇന്ത്യയ്ക്കടുത്തെത്താൻ” സംഘാംഗങ്ങൾക്ക് സാധിച്ചു .  അവിടെ നിന്ന് ഗുഹകൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ദ്വീപിലേക്കുള്ള ഒരു മണിക്കൂർ യാത്രയ്ക്കായി ഫെറി സർവീസുകൾ ലഭ്യമാണ്. വിഴുങ്ങാനെന്ന പോലെ അലറി അടുക്കുന്ന തിരമാലകളെ കീറി മുറിച്ചു പോകേണ്ട ബോട്ടുകളുടെ അവസ്ഥയാണെങ്കിൽ വളരെ ശോചനീയം എന്നേ പറയേണ്ടൂ . എന്നോ ഒരു കാലത്ത് ഉണ്ടാക്കിയ ഇവയുടെ അറ്റകുറ്റ പണികൾ തീർക്കുകയോ പുതിയ ബോട്ടുകൾ ഇടുകയോ ചെയ്യാത്തത് എന്താണെന്നു മനസ്സിലാകാത്ത കാര്യമാണ്,അതും ഇത്രയും വരുമാനമുണ്ടായിട്ടും ! പൈതൃക പ്രാധാന്യമുള്ള ഒരു സ്ഥലം സന്ദർശിക്കുവാനായി വിദേശികളുൾപ്പടെ ഇത്രയും സഞ്ചാരികൾ വരുന്ന അപകടം പിടിച്ച യാത്രയ്ക്കായി വളരെ പഴക്കം ചെന്നതും  നട്ടുകൾ ഇളകി പൊളിഞ്ഞു പോയതുമായ  ബോട്ടുകൾ ഉപയോഗിക്കുന്നത് എത്ര അപലപനീയമായ കാര്യമാണ് . ?!!! അതും പോകട്ടെ അതിൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന ലൈഫ് ജാക്കറ്റുകളുടെ കാര്യം അതിലും മഹാ കഷ്ടമാണ്.  അവയൊക്കെ എത്ര വർഷം പഴക്കമുള്ളതാണെന്ന് അതിന്റെ രൂപവും ഗന്ധവും കൊണ്ട് മനസ്സിലാകുന്നതാണ്. കടലിലേക്ക് പോകുന്നതിന്റെ  പേടി ഉള്ളതു കൊണ്ട് മാത്രമാണ് പലരും അത് ധരിക്കുന്നത് തന്നെ ,എന്നിട്ടും അതിന്റെ ദുർഗ്ഗന്ധം കാരണം പലർക്കും ഛർദ്ദി വന്നുവെന്നാണ് പറഞ്ഞു കേട്ടത് !!കഷ്ടം എന്നല്ലാതെ എന്ത് പറയാൻ !!!

ഫെറിയിൽ നിന്നിറങ്ങിയാൽ നല്ല ഒരു കയറ്റമാണ്. പിയറിൽ നിന്ന് ബഗ്ഗിയിലോ, ടൂറിസ്റ്റ് ടോയ് ട്രെയിനിലോ കുറച്ചു ദൂരം യാത്ര ചെയ്തതിന്  ശേഷം  ടിക്കറ്റ് എടുത്ത് കുത്തനെയുളള പടികൾ കയറി ഗുഹകളിലെ കാഴ്ചകളിലേക്ക് പോകാം .ശൈവ കഥകളും ചരിത്ര സംഭവങ്ങളും മൂകമായി പറഞ്ഞു നിന്നിരുന്ന  ശിൽപ്പങ്ങളുടെ മനസ്സ് വായിച്ചിട്ടെന്നത് പോലെ അരുൺ കഥകൾ വിസ്തരിച്ച് വിശദീകരിച്ചു നൽകുന്നുണ്ടായിരുന്നു . ചരിത്രമുറങ്ങുന്ന  ഗുഹകളിൽ പഴമയുടെ പുണ്യ ദീപങ്ങളേന്തി  നിൽക്കുന്ന ശിൽപ്പങ്ങളുടെ സൌന്ദര്യം ആവോളം ആസ്വദിച്ചു കൊണ്ട് എല്ലാവരും മടക്ക യാത്രയ്ക്കായി കടൽ തീരത്തേക്ക് നടന്നു.  കാറ്റത്ത് പറക്കുന്ന ഞൊറിവുള്ള വെള്ളപ്പാവാടകൾ പോലെ ഉയർന്നു വന്ന കടലലകളെ കീറി മുറിച്ചു കൊണ്ട് ഫെറി സർവീസ് എന്ന തുരുമ്പിച്ച ശകടം പേടിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു യാത്ര കൂടി സമ്മാനിച്ച് ഗ്രൂപ്പിനെ  ഗേറ്റ് വേ ഓഫ് ഇന്ത്യയുടെ സമീപത്തെത്തിച്ചു  .

ഇപ്പോൾ ആർക്കിയോളജിക്കൽ സർവ്വേ ഓഫ് ഇന്ത്യയാണ് എലിഫന്റ കേവ്സിനെ പരിപാലിക്കുന്നത് . വളരെയേറെ പ്രാധാന്യം കൊടുക്കേണ്ട ഈ പൈതൃക സ്ഥാനത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നത് പോലെ അവിടെയെത്തുന്ന സഞ്ചാരികൾക്ക് വേണ്ട സൌകര്യങ്ങൾക്ക് കൂടി  മുൻതൂക്കം കൊടുത്താൽ ഭാരതത്തിന്റെ വിനോദ സഞ്ചാരത്തിന് അത് വലിയ പ്രയോജനം ചെയ്യുമെന്ന് നമുക്ക് ആശിക്കാം  .

ഗുഹകളിൽ നിന്നിറങ്ങി ഭക്ഷണ ശേഷം മലബാർ ഹിൽസിലുള്ള മുംബൈ ഹാംഗിംഗ് ഗാർഡൻസിന്റെ ഭാഗമായ “കമലാ നെഹ്രു പാർക്ക്” സന്ദർശനവും  ,സിറ്റി ടൂറും കഴിഞ്ഞ് ഒരിടത്ത് ഷോപ്പിംഗിന് ഇറങ്ങി. പക്ഷേ അവിടെ നിന്ന് ആരും കാര്യമായി ഒന്നും വാങ്ങിയില്ലെന്നാണ് അറിഞ്ഞത് . ഏതായാലും അന്നത്തെ യാത്രയും അവസാനിപ്പിച്ചു കൊണ്ട്  എട്ട് മണി കഴിഞ്ഞതോടെ എല്ലാവരും ഹോട്ടലിൽ തിരിച്ചെത്തി.

ഈ ദിവസത്തെ യാത്രയിൽ നിന്ന് വിട്ടു നിന്ന ഞങ്ങൾ “വാഷി” എന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി, കലാ സൃഷ്ടികൾക്ക്  ആവശ്യമായ ചില സാധനങ്ങൾ വാങ്ങി ഹോട്ടലിൽ തിരിച്ചെത്തി വിശ്രമിച്ചു. അതു കൊണ്ട് യാത്രാനുഭവങ്ങൾ സഹയാത്രികർ പറഞ്ഞു തന്നത് കേട്ടാണ് എഴുതിയിരിക്കുന്നത് . എലിഫന്റ ഗുഹകളിലെ ഫോട്ടോകൾക്കും അവരോട് കടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു

അടുത്ത ദിവസം നാട്ടിലേക്കുള്ള മടക്ക യാത്രയുടെ സന്തോഷവുമായി പ്രഭാത ഭക്ഷണവും കഴിഞ്ഞ് ചെക്ക് ഔട്ട് ചെയ്യാൻ തയ്യാറായി എല്ലാവരും നേരത്തെ തന്നെ  ലോഞ്ചിലെത്തി. ദോശ,മസാല ദോശ ,ഇഡ്ഡലി ,പൂരി,മസാലക്കറികൾ, ചട്ണി ,പഴ വർഗ്ഗങ്ങൾ എന്നിവ ഉൾപ്പെട്ട സമൃദ്ധമായ പ്രഭാത ഭക്ഷണമായിരുന്നു കഴിച്ചത് . തലേ ദിവസം കൂടെയുണ്ടായിരുന്ന അരുൺ (ഗൈഡ് ) അന്നും ഒപ്പമുണ്ടായിരുന്നു.

എല്ലാ യാത്രകളിലും ഒഴിവാക്കാനാകാത്തതും എല്ലാവരുടെയും ഇഷ്ട ഇനവുമായ ഷോപ്പിംഗിനായി മുംബൈയിലെ ആദ്യത്തെ ആസൂത്രിത ഉപ നഗരമായ “ദാദർ” എന്ന സ്ഥലത്തേക്കായിരുന്നു യാത്രയുടെ തുടക്കം . ഇന്ത്യൻ ക്രിക്കറ്റിന്റെ ഈറ്റില്ലമായ ചരിത്ര പ്രാധാന്യമുള്ള  ശിവാജി പാർക്കും  , സിദ്ധി വിനായക ക്ഷേത്രവും ഇവിടെയാണ്. ഈ സിദ്ധി വിനായക ക്ഷേത്രത്തിലെ വിഘ്ന വിനാശകനായ ഗണപതി ഭഗവാനും  , അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാഹനമായ മൂഷികനും വളരെ പ്രസിദ്ധിയാർജ്ജിച്ചതാണ് . ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിൽ സ്ഥാപിച്ചിട്ടുള്ള വലിയ മൂഷിക ശിൽപ്പത്തിന്റെ  ചെവിയിൽ ഭക്തർ അവരുടെ സങ്കടങ്ങൾ പറഞ്ഞാൽ അതെല്ലാം ആ മൂഷികൻ   ഭഗവാനോട് പോയി പറഞ്ഞു സങ്കട നിവർത്തി വരുത്തുമെന്നാണ് വിശ്വാസം .

ദാദറിൽ ഷോപ്പിംഗിന് പറ്റിയ കടകളുടെ ഒരു വലിയ ശ്രേണി തന്നെയുണ്ട് . തുണിത്തരങ്ങളും, മധുര പലഹാരങ്ങളും, കൌതുക വസ്തുക്കളും, ലെതർ ,പ്ലാസ്റ്റിക് എന്നിവ കൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ വസ്തുക്കളും, പച്ചക്കറികളും എല്ലാം അവിടെ സുലഭമാണ് . നിലവാരം കൂടിയ വസ്ത്രശാലകളിലൊന്നിൽ ആദ്യം കയറിയെങ്കിലും തുണിത്തരങ്ങൾക്ക് വലിയ വിലയായിരുന്നത് കൊണ്ട് എല്ലാവരും അവിടെ നിന്നിറങ്ങി സാധാരണ കടകളിലേക്ക് പോയി. അനുവദിച്ച സമയത്തിനുള്ളിൽ  ഓരോരുത്തരുടേയും ആവശ്യങ്ങളനുസരിച്ച് ഷോപ്പിങ് നടത്തി എല്ലാവരും സന്തോഷത്തോടെ തിരിച്ചെത്തി യാത്ര തുടർന്നു. ബസിലെ ഷോപ്പിങ് കലപിലകൾക്കിടയിൽ  ഗൈഡിന്റെ വിവരണങ്ങൾ കുറച്ചൊക്കെ മുങ്ങിപ്പോയെന്ന് തോന്നി. മറൈൻ ഡ്രൈവ് ഏരിയായിലേക്കുള്ള യാത്രയ്ക്കിടെ മഹാലക്ഷ്മി ക്ഷേത്രവും, കടലിന് നടുവിലായി ഹാജി അലി ദർഗ്ഗയും അരുൺ  കാണിച്ചു തന്നു . മറൈൻ ഡ്രൈവിലാണ് ഇഷാ അംബാനിയുടെയും, മുകേഷ് അംബാനിയുടെയും കൊട്ടാര സദൃശമായ വസതികൾ ഉള്ളത് . സൌത്ത് മുംബൈയിലെ പ്രശസ്തമായ സ്വകാര്യ മൾട്ടി സ്പെഷ്യാലിറ്റി ആശുപത്രിയായ ,ബ്രീച്ച് കാൻഡിയും ,ലീലാവതി ആശുപത്രിയും  ബസിലിരുന്നു കൊണ്ട് ഞങ്ങൾ കണ്ടു . അവിടെ നിന്ന് സീലിങ്ക് പാലത്തിലൂടെ കയറിയിറങ്ങി എത്തിയത് പ്രസിദ്ധമായ “ബാന്ദ്ര” യിലേക്കാണ് . ബാന്ദ്ര തുറമുഖവും പോർട്ട്ഗീസുകാർ ഉണ്ടാക്കിയ ചെറിയ പാലവും കാണിച്ചു തന്നപ്പോൾ ആ പ്രദേശത്ത് ഒരു കാലത്ത് പാർത്തിരുന്ന അവരുടെ സ്വാധീനത്തെ പറ്റി കുറച്ചു കാര്യങ്ങൾ അരുൺ പറഞ്ഞു  . ഇപ്പോഴും അവിടെയുള്ള വീടുകളുടെ ഗേറ്റിൽ എഴുതി വച്ചിരിക്കുന്ന വീട്ടു പേരുകളിലും , ആളുകളുടെ പേരിലും പോർട്ട്ഗീസ് വേരുകൾ പ്രകടമാണെന്ന് അദ്ദേഹം ബോർഡുകൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടിക്കൊണ്ട് വിശദീകരിച്ചു തന്നു . അക്കാലത്ത് ഉണ്ടാക്കിയ നല്ല മനോഹരങ്ങളായ സ്കൂൾ കെട്ടിടങ്ങളും  അവിടെ കാണാമായിരുന്നു . മുംബൈയിൽ  താരങ്ങൾ മിന്നി നിൽക്കുന്ന സ്ഥലമാണ് ബാന്ദ്ര . അതായത് ബോളിവുഡിലെ പ്രമുഖ നടന്മാരുടെയെല്ലാം വാസ സ്ഥലങ്ങൾ ബാന്ദ്രയിലാണെന്ന് . ഷാരൂഖ് ഖാൻ ,സൽമാൻ ഖാൻ , രേഖ ,അമിതാഭ് ബച്ചൻ തുടങ്ങിയവരുടെ വീടുകൾ അരുൺ ചൂണ്ടി കാണിച്ചു തരുന്നുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും അവയൊന്നും നന്നായി കാണാൻ പറ്റുന്ന രീതിയിൽ അല്ലായിരുന്നു. സ്വകാര്യത, സുരക്ഷിതത്വം ഇതെല്ലാം കണക്കാക്കി ആ വസതികളെല്ലാം തന്നെ മരങ്ങൾ കൊണ്ടോ  ഷീറ്റുകൾ കൊണ്ടോ മറയ്ക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. 

ബോളി വുഡ് ടൂർ കഴിഞ്ഞ് ജൂഹൂ ബീച്ചിന് സമീപമുള്ള ഹോട്ടൽ “ശിവ് സാഗറിൽ ”  നിന്നാണ് ഞങ്ങൾ ഉച്ച ഭക്ഷണം കഴിച്ചത് . യാത്രയുടെ അവസാന ദിവസമല്ലേ മുംബൈയിലെ  “ലോക്കൽ ഫുഡ്” ഒന്ന് പരീക്ഷിച്ചാലോ എന്നൊരഭിപ്രായം “അസർ” എല്ലാവരോടുമായി ചോദിച്ചു . എല്ലാവർക്കും അത് വളരെ സ്വീകാര്യമായിരുന്നു. അങ്ങനെ മുംബൈയുടെ തനത് ഭക്ഷണ പദാർത്ഥങ്ങളായ പാവ് ഭാജി ,ബേൽ പൂരി ,ഭിണ്ടിമസാല, റോട്ടി , ഇവയെല്ലാം ഞങ്ങൾ ഏറെ ഇഷ്ടത്തോടെ കഴിച്ചു . കൂടാതെ ബിരിയാണി, തൈരു സാദം ,മധുര പലഹാരങ്ങൾ എന്നിവ ഉൾപ്പെട്ട ശിവ സാഗറിലെ  ഉച്ചഭക്ഷണം നല്ല രുചികരമായിരുന്നു . ഭക്ഷണ ശേഷം  പ്രസിദ്ധമായ ജൂഹൂ ബീച്ചിനടുത്തേക്ക് പോയി. പൊള്ളുന്ന വെയിലിൽ പൊരിഞ്ഞു കിടന്ന ബീച്ചിലെ മണൽത്തരികളിൽ നിന്ന് ആവി പറക്കുന്നത് പോലെ തോന്നി .വെയിലിന്റെ കാഠിന്യം വളരെ കൂടുതലായിരുന്നതിനാൽ  ആസ്വദിക്കാനാകാത്ത ബീച്ച്  കാഴ്ചകൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, നഗരത്തിലെ ഗതാഗതക്കുരുക്ക് കണക്കിലെടുത്ത് സമയം കളയാതെ എല്ലാവരും ബസിൽ കയറി എയർ പോർട്ടിലേക്ക് തിരിച്ചു. . വൈകുന്നേരം 6.50 നായിരുന്നു നാട്ടിലേക്കുള്ള വിമാനം .  യാത്രയുടെ പരിസമാപ്തിയായ  നിമിഷങ്ങളിൽ ഓർമ്മിക്കാൻ, ഹൃദയത്തിൽ ആഴ്ന്നിറങ്ങിയ ഗുഹാ ശിൽപ്പങ്ങളും, ബുദ്ധ സന്ദേശങ്ങളും .. ചരിത്ര നിമിഷങ്ങളും .. മിന്നി മറഞ്ഞ ചില സുഹൃത്ത് ബന്ധങ്ങളും..

                            ജൂഹൂ ബീച്ച് 

                അജന്ത ഗുഹകൾക്ക് സമീപം ഗ്രൂപ്പ് 

      എല്ലോറ ഗുഹകളിലെ  കൈലാസ നാഥ ക്ഷേത്ര സമീപം -ഗ്രൂപ്പ് 

ജീവിതത്തിൽ ഒരുപാട് മാറ്റങ്ങൾ വരുത്തുന്ന യാത്രകൾ എന്നും ആസ്വദിക്കുക, യാത്രയെ പ്രണയിക്കുന്നവർക്ക് മാത്രമേ അതിന്റെ ലഹരി ആസ്വദിക്കാൻ കഴിയൂ .. യാത്രകൾക്ക് ശേഷമുള്ള ഓർമ്മകളിലാണ് യാത്രകൾ ജീവിക്കുന്നത് ....

                  -ശുഭം-

30/08/2026

 

പൈതൃകത്തിന്റെ പാരമ്യം - ഭാഗം 2,എല്ലോറ

കൈലാസനാഥനും ബുദ്ധനും ,മഹാവീരനും

ശിൽപ്പ ചാതുര്യത്തിന്റെ ശിലാ വിസ്മയങ്ങൾ --എല്ലോറ

     അജന്തയിലെ ഗുഹാ ശിൽപ്പങ്ങൾ കാതുകളിലോതിത്തന്ന ബുദ്ധ മന്ത്രങ്ങൾ ഓർത്തു കൊണ്ട് ശാന്തമായി ഉറങ്ങിയ ഞങ്ങൾ പിറ്റേ ദിവസം പ്രഭാത ഭക്ഷണത്തിന് ശേഷം “എല്ലോറ” ഗുഹകൾ കാണുന്നതിനായി രാവിലെ എട്ട് മണിയോടെ ഹോട്ടലിൽ നിന്നിറങ്ങി . ബസിൽ കയറിയ ഞങ്ങളുടെ സുഖ വിവരങ്ങൾ അന്വേഷിച്ച ശേഷം ആമോദ് പാതയോര കാഴ്ചകളെ പറ്റിയും പുരാതന ഭാരതത്തിന്റെ വാസ്തു വിദ്യയെ പറ്റിയും വിവരിക്കാൻ തുടങ്ങി . പാതയോരത്ത് ആർമി റിക്രൂട്ടിങ് ഓഫീസും ,ദൌലത്താബാദ് കോട്ടയും ബസിലിരുന്നു കൊണ്ട് അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി തന്നു.  വൈകുന്നേരം കോട്ട സന്ദർശിക്കാൻ പരിപാടി ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും അൽപ്പ നേരം ബസ് ഒരിടത്ത് നിർത്തി ദൂരെ നിന്ന് കോട്ടയുടെ കാഴ്ചകൾ കണ്ട് ചിത്രങ്ങളെടുക്കാനുമുള്ള അവസരം ലഭിച്ചു.. കൈകൊണ്ട് നെയ്ത് ഉണ്ടാക്കുന്ന പരമ്പരാഗത “പൈത്തൺ “ സാരികളുടെ “നെയ്ത്തു ശാലകളാണ്  പിന്നീടുള്ള യാത്രയിൽ കണ്ടതും പ്രതിപാദ്യ വിഷയമായതും.  ശുദ്ധമായ മൾബറി സിൽക്ക്, ഭാരം കുറഞ്ഞ ടിഷ്യൂ സിൽക്കുകൾ എന്നീ തുണിത്തരങ്ങളിൽ സ്വർണ്ണവും, വെള്ളിയും നൂലുകൾ കൊണ്ട് ഉണ്ടാക്കുന്ന സാരികളാണ് ഇവ. വിവാഹ ആവശ്യങ്ങൾക്കും വിശേഷ അവസരങ്ങൾക്കുമായി ഉപയോഗിക്കുന്ന പൈത്തൺ സാരികൾക്ക് വലിയ  വിലയാണെന്ന് ആമോദ്  പറഞ്ഞു . ഇടയ്ക്ക് ഒരു സൂഫി പട്ടണത്തിലെത്തിയപ്പോൾ , അവിടെ നിന്ന്  കുറച്ചകലെയായി  ഔറംഗ സീബിനെ അടക്കിയ ആർഭാടങ്ങളില്ലാത്ത ഒരു ഖബർ  ഉണ്ടെന്ന് അദ്ദേഹം  പറഞ്ഞു . യാത്ര തുടങ്ങി ഒരു നാൽപ്പത്തിയഞ്ച് മിനിറ്റ്  കഴിഞ്ഞപ്പോഴേക്കും  ഞങ്ങൾ എല്ലോറ ഗുഹകൾക്ക് സമീപത്ത് എത്തി. ഗുഹാ സമുച്ചയത്തിലേക്ക് പോകുന്നതിന് മുൻപ് എല്ലാവർക്കും ഒന്ന് ഫ്രഷ് ആകുന്നതിനായി, ഞങ്ങൾക്ക് ഉച്ച ഭക്ഷണം കഴിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചിരുന്ന കൈലാഷ് ഹോട്ടലിൽ കയറി. അവിടെ നിന്ന് എല്ലാവരും തയ്യാറായി വന്നപ്പോഴേക്കും   കോയിൻ ടിക്കറ്റുമായി ആമോദും ,അസറും എത്തി. ഇതിനിടയിൽ കുറേ  ലോക്കൽ ഗൈഡുകൾ ഞങ്ങളെ വളഞ്ഞ്  ക്യാൻവാസ് ചെയ്യാൻ തുടങ്ങിയിരുന്നു. ദൂരെ നിന്ന് ഇതു കണ്ട ആമോദ് ഓടി വന്ന്  “പിന്നെ ഞാൻ ഇവിടെ എന്തിനാ നിൽക്കുന്നത് “എന്ന് മറാത്തിയിൽ ചോദിച്ചതോടെ “മാഫ് കീജിയെ സർ “(ക്ഷമിക്കണം സർ ) എന്ന് പറഞ്ഞ് അവരെല്ലാം സ്ഥലം വിട്ടു. ആമോദ് ടൂറിസം വകുപ്പിന്റെ സീനിയർ ഗൈഡ് ആയിരുന്നതിനാൽ എല്ലാവർക്കും അദ്ദേഹത്തെ അറിയാം,ബഹുമാനവും ,ഭയവും ആണ്. അങ്ങനെ ആമോദ് എന്ന പ്രഗല്ഭനായ വഴികാട്ടിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ വളരെ അഭിമാനത്തോടെ ഞങ്ങൾ എല്ലോറ ഗുഹകൾ കാണാനായി മുന്നോട്ട് നടന്നു. ഒരു മരച്ചുവട്ടിൽ ചെന്നു നിന്നു കൊണ്ട്  കൈലാസ നാഥ ക്ഷേത്രത്തെ പറ്റിയും എല്ലോറ ഗുഹകളെപ്പറ്റിയും അദ്ദേഹം വളരെ വിശദമായി സംസാരിച്ചു .

എല്ലോറ ഗുഹകൾ 

ഛത്രപതി സംഭാജി നഗർ ജില്ലയിൽ ആറാം നൂറ്റാണ്ടിനും എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിനും ഇടയിലുള്ള കാലഘട്ടത്തിലാണ് എല്ലോറ  ഗുഹകൾ നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത് .ഹിന്ദു, ബുദ്ധ, ജൈന മതങ്ങൾ സമന്വയിച്ചിരിക്കുന്ന  ഈ ഗുഹാ സമുച്ചയത്തിന്  അജന്തയേക്കാൾ നാലിരട്ടി വലിപ്പമുണ്ടത്രേ  .  പാറയിൽ കൊത്തിയെടുത്ത ഹിന്ദു ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഏറ്റവും വലുതും പ്രശസ്തവുമായ കൈലാസനാഥ ക്ഷേത്രം ഈ ഗുഹകളിലാണുള്ളത്  . ഇന്നത്തെ  പോലെ യാതൊരു സാങ്കേതിക വിദ്യകളും ഇല്ലാതിരുന്ന പുരാതന കാലത്ത് ഒരു വലിയ  മല അതേപടി താഴേക്ക് തുരന്ന് മൂന്നു നിലകളിലായി നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ള ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ഏക ശിലാ ക്ഷേത്രമാണിത് . 200 വർഷം കൊണ്ട് 7000 ആളുകൾ ഈ മഹാത്ഭുതം കൊത്തിയെടുത്തപ്പോൾ രണ്ടു ലക്ഷം ടൺ പാറയാണ് തുരന്ന് പുറത്തേക്ക് തള്ളിയത്,അതും മുറിക്കാൻ ഏറെ പ്രയാസമുള്ള ശിലകൾ !!!. ഇത്രയും അറിയുമ്പോൾ ആ നിർമ്മിതിയ്ക്ക് പിന്നിൽ എത്രത്തോളം കഠിനമായ പരിശ്രമവും ത്യാഗവും ആണ് ഉണ്ടായിട്ടുള്ളതെന്ന് നാം ആലോചിക്കണം . കാരണം 200 വർഷങ്ങളാണ് ഇവ പൂർത്തീകരിക്കാൻ ആവശ്യമായി വന്നത് ,ചെറിയ കാലയളവല്ല , നാലോ അഞ്ചോ തലമുറയുടെ പ്രയത്നത്തിന്റെ പരിണത ഫലമാണ് നാം ഇന്ന് നടന്നു കാണുന്ന എല്ലോറ ഗുഹകൾ എന്നറിയുമ്പോൾ അതിന്റെ മഹത്വം എത്രത്തോളമാണെന്ന് പറഞ്ഞറിയിക്കേണ്ടതില്ലല്ലോ . മാത്രവുമല്ല ക്ഷേത്ര നിർമ്മാണത്തിന് തുടക്കം കുറിച്ചപ്പോൾ ആസൂത്രണം ചെയ്ത  അതേ പ്ലാനിൽ പണി പുരോഗമിക്കുകയും  പൂർത്തിയാക്കുകയും ചെയ്യുക  ,അതും അഞ്ച് തലമുറയിൽ പെട്ടവർ ! ആശ്ചര്യം ,മഹാശ്ചര്യം എന്നൊക്കെയല്ലാതെ എന്താണ് പറയേണ്ടത് .. ആധുനിക സാങ്കേതിക വിദ്യകളുള്ള ഇന്നാണെങ്കിൽ പോലും ഒരു നിർമ്മിതിയുടെ തുടക്കത്തിലുള്ള പദ്ധതിയിൽ  നിന്ന് കാലക്രമേണ വ്യതിചലിച്ചു പോകുന്നതായിട്ടാണ് കണ്ടു വരുന്നത് . ഏതായാലും ഒരു കാലഘട്ടത്തിലെ  ഇന്ത്യൻ വാസ്തു വിദ്യയുടെ പാരമ്യമാണ് ലോക പ്രശസ്തമായ എല്ലോറ ഗുഹകൾ എന്ന് പറയാതെ വയ്യ . കൈലാസ നാഥ ക്ഷേത്രം കൂടാതെ ബുദ്ധ ക്ഷേത്രവും, വിഹാരവും, ജൈന ക്ഷേത്രവും എല്ലാം കൂടുന്നതാണ് എല്ലോറ ഗുഹാ സമുച്ചയം.    

കൈലാസ നാഥ ക്ഷേത്രം

     എല്ലോറ ഗുഹകളിലെ ഏറ്റവും വലിയ നിർമ്മിതിയാണ് കൈലാസ ക്ഷേത്രമെന്ന് മുൻപ് പറഞ്ഞുവല്ലോ .  ചരിഞ്ഞു നിൽക്കുന്ന  ബസാൾട്ട് പാറക്കെട്ടുകളിലൂടെ വിസ്തൃതമായി കിടക്കുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗവും എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഖനനം ചെയ്ത് എടുത്തവയാണെന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. ക്ഷേത്ര വാസ്തു വിദ്യയിൽ പല്ലവ ചാലൂക്യ ശൈലികളുടെ സ്വാധീനം ഉണ്ടെന്നും പറയപ്പെടുന്നു . അതി സങ്കീർണ്ണവും  വിപുലവുമായ കൊത്തുപണികൾ കൊണ്ട് അലംകൃതമായ ക്ഷേത്രവും ,അതിനു ചുറ്റുമുള്ള മണ്ഡപങ്ങളും ഭാരതീയ ശിൽപ്പകലയുടെ മകുടോദാഹരണങ്ങളായി ശോഭിക്കുന്നു .

     കൈലാസ നാഥ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മുൻ വശത്തേക്ക് ചെല്ലുമ്പോൾ ഒരു വലിയ കവാടമാണ് ആദ്യം കാണുന്നത് . കവാടത്തിന്റെ ഇരു  വശങ്ങളും അഷ്ട ദിക്ക് പാലകരുടെയും, ത്രിമൂർത്തികളുടെയും ,മറ്റ് അനവധി ദേവതകളുടെയും മനോഹരങ്ങളായ ശിൽപ്പങ്ങളെ കൊണ്ട് അതി രമണീയമായിരുന്നു  . ഹൈന്ദവ വിശ്വാസ പ്രകാരം പ്രപഞ്ചത്തിലെ എട്ടു ദിക്കുകളെയും കാത്തു രക്ഷിക്കുന്നത് എട്ടു ദേവതമാരാണ് . കിഴക്ക് ഇന്ദ്രനും ,പടിഞ്ഞാറ് വരുണനും(ജല ദേവത) ,തെക്ക് യമനും,വടക്ക് കുബേരനും(സമ്പത്ത് ) കാത്തു രക്ഷിക്കുമ്പോൾ , തെക്ക് കിഴക്ക്  അഗ്നി,വടക്ക് കിഴക്ക് ഈശൻ, വടക്ക് പടിഞ്ഞാറ് വായുദേവൻ,തെക്ക് പടിഞ്ഞാറ് (കന്നിമൂല ) നിര്യതി (ആപത്ത്,ദാരിദ്ര്യം,എന്നിവയുടെ ദേവത  )  തുടങ്ങിയ  ദേവന്മാരുടെ അധീനതയിലാകുന്നു. കിരീട ധാരിയായ ഹരിയെയും (വിഷ്ണു) നാഗ ഭൂഷിതനായ ഹരനെയും (ശിവൻ ) ഒരേ ശിൽപ്പത്തിന്റെ അർദ്ധ ഭാഗങ്ങളായി കൊത്തി വച്ചിരിക്കുന്നത് വളരെ ശ്രദ്ധേയമായി തോന്നി,കാരണം മലയാളികൾ ഹരിഹര സുതനായ അയ്യപ്പസ്വാമിയെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആരാധിക്കുന്നവരാണല്ലോ . കവാടം കടന്ന്  അകത്തേക്ക് ചെന്നപ്പോൾ  നേരെ മുന്നിൽ കണ്ടത് ”ഗജലക്ഷ്മിയുടെ” ഒരു വലിയ ശിൽപ്പമാണ്.  താമരപ്പൂവിൽ ഇരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മി ദേവിയുടെ ഇരു വശങ്ങളിലും നിന്നു കൊണ്ട് ഗജരാജന്മാർ സരസ്സിലെ  ജലമെടുത്ത് ദേവിയെ അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നതായിരുന്നു അതിലെ വിഷയം . സരസ്സിലെ വെള്ളം ചലിക്കുന്നതനുസരിച്ച് അതിൽ കിടക്കുന്ന താമരയിലകളുടെ ആകൃതിയും ,കിടപ്പും  എല്ലാം ഇളക്കത്തിന്  അനുസൃതമായി ശിലയിൽ കൊത്തി വച്ചിരിക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ അതിശയം തോന്നി.  എത്ര വൈദഗ്ദ്ധ്യം ഉള്ളവരായിരുന്നു ആ ശിൽപ്പികൾ എന്ന് ഒന്നാലോചിച്ചു നോക്കിയാൽ നമുക്ക് മനസ്സിലാകും. ഈ ക്ഷേത്രത്തിന് ചുറ്റും കൊത്തിവച്ചിരിക്കുന്ന എല്ലാ ശിൽപ്പങ്ങളിലും ഇതു പോലെ  വളരെ ചെറിയ കാര്യങ്ങൾ വരെ സൂക്ഷ്മമായി ചെയ്തിരിക്കുന്നത് ആമോദിനെ പോലെ  അറിയാവുന്ന ഒരാൾ പറഞ്ഞു തന്നാൽ മാത്രമേ നമുക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ സാധിക്കുകയുള്ളൂ, ഇല്ലെങ്കിൽ എന്തൊക്കെയോ പ്രതിമകൾ എന്ന് കരുതി ഒരു ഫോട്ടോയോ സെൽഫിയോ എടുത്ത് പോരും,അത്ര തന്നെ !!!

    കൈലാസ ക്ഷേത്ര കവാടം -ഇരു വശങ്ങളിൽ അഷ്ട ദിക്ക് പാലകർ 

            കൈലാസനാഥ ക്ഷേത്രത്തിലെ  ഗജലക്ഷ്മി ശിൽപ്പം   

പ്രധാന ക്ഷേത്രത്തിന്റെ താഴത്തെ നിലയുടെ മുൻവശത്തുള്ള ഗജ ലക്ഷ്മി ശിൽപ്പം കഴിഞ്ഞാൽ ഒരു വിശാലമായ സ്ഥലമാണ് . ക്ഷേത്രത്തിന് ഇരു വശങ്ങളിലും രണ്ട് വലിയ ആനകളുടെ ശിൽപ്പങ്ങൾ ഉള്ളതിൽ ഒന്ന് ഇവിടെ കാണാം ,അവയൊക്കെ പക്ഷേ അംഗഭംഗം വന്ന രൂപത്തിലാണ് ഉള്ളത് . ക്ഷേത്ര മുറ്റത്ത് നല്ല ഉയരത്തിലുള്ള വലിയൊരു വിജയ സ്തംഭവും ഉണ്ട് . നമ്മുടെ ഇപ്പോഴത്തെ പച്ച നിറത്തിലുള്ള ഇരുപത് രൂപ നോട്ടിന്റെ പിന്നിൽ ഈ വിജയ സ്തംഭവും ക്ഷേത്ര ഭാഗങ്ങളും ചേർന്ന  ഒരു ചിത്രമാണ് കാണിച്ചിട്ടുള്ളത് ,Ellora caves എന്ന് ചിത്രത്തിന് താഴെ എഴുതി വച്ചിരിക്കുന്നത് കാണാം .

                    എല്ലോറയിലെ സ്തംഭം 

(നമ്മുടെ ഇപ്പോഴത്തെ ഇരുപത് രൂപ നോട്ടിൽ കാണാം )

അടുത്തതായി കണ്ടത് “രാവണാനുഗ്രഹ മൂർത്തി” യുടെ ശിൽപ്പമാണ്.  കൈലാസത്തിൽ ശിവ പാർവ്വതിമാർ ചെറിയ സൌന്ദര്യ പിണക്കത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന സമയത്ത് അതി ബലവാനും,ബുദ്ധിമാനും ,ശിവ ഭക്തനുമായ രാവണൻ,തന്റെ മാർഗ്ഗത്തിന്  തടസമായി നിന്ന പർവ്വതം എടുത്ത് പൊക്കി മാറ്റാൻ ശ്രമിച്ചു. പർവ്വതം പൊങ്ങിയപ്പോൾ ഉണ്ടായ കുലുക്കത്തിൽ പാർവതീ ദേവി ഭയക്കുകയും പിണക്കം മറന്ന് മഹാദേവന്റെ സമീപത്തേക്ക് ഓടിച്ചെന്നിരിക്കുകയും ചെയ്തു . ദേവിയുടെ പിണക്കം മാറിയതിന്റെ സന്തോഷം ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും തന്റെ ഭക്തനായ ദശാനന്റെ ദർപ്പം ശമിപ്പിക്കുന്നതിനായി ശിവൻ ഒരു വിരൽ കൊണ്ട് കൈലാസത്തെ താഴേക്ക് അമർത്തിപ്പിടിച്ചു .പർവ്വതത്തിന്റെ അടിയിൽ പെട്ടതോടെ  അഹങ്കാരം ശമിച്ച രാവണൻ  മഹാദേവനെ സ്തുതിക്കുകയും, ഭഗവാൻ പ്രസാദിച്ച് “ചന്ദ്രഹാസം” എന്ന വാൾ കൊടുത്ത് അനുഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്തു. കൈലാസോദ്ധാരണം”  പ്രമേയമായിട്ടുള്ള ഈ ശിൽപ്പത്തിന്റെ മിക്ക ഭാഗങ്ങളും അടർന്നു പോയിട്ടുണ്ട്. എന്നാലും നന്നായി വിശദീകരണം ലഭിച്ചത് കൊണ്ട്  കാര്യം മനസ്സിലായി.

                            

                 രാവണ അനുഗ്രഹ മൂർത്തി

രാവണ അനുഗ്രഹ മൂർത്തിയുടെ ശിൽപ്പം എന്താണെന്നറിയാതെ ഒരു ചെറുപ്പക്കാരൻ അതിന്റെ വശത്ത് കയറിയിരുന്ന് ഫോട്ടോ എടുക്കുന്നത് ദൃഷ്ടിയിൽ പെട്ടതും മറാത്തി ഭാഷയിലാണെന്ന് തോന്നുന്നു അയാളെ ഉച്ചത്തിൽ ശകാരിച്ച് കൊണ്ട് ആമോദ്  വിരട്ടിയോടിച്ചു. ഇങ്ങനെ ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ ഓരോ കാര്യങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യം കണക്കിലെടുത്ത് വേണ്ട രീതിയിൽ പറയാനും ,പ്രവർത്തിക്കാനും അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്ന ധൈര്യവും മനസ്സാന്നിദ്ധ്യവും  വളരെ ശ്ലാഘനീയമായി തോന്നി.

ഒരു വലിയ മല, അതിന്റെ ഏറ്റവും മുകളിൽ നിന്ന് തുരന്നാണ്  ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നതെന്ന് മുൻപ് തന്നെ പറഞ്ഞിരുന്നല്ലോ  ,അത് പ്രകടമാകുന്ന ഒരു സ്ഥലത്തേക്കായിരുന്നു അടുത്തതായി നടന്നെത്തിയത് . ഉയർന്നു നിൽക്കുന്ന കരുത്തനായ ആ മലയുടെ ഗാംഭീര്യവും അതിനെ ഈ വിധം രൂപപ്പെടുത്തി എടുത്ത മനുഷ്യരുടെ ഇച്ഛാ ശക്തിയുമാണ് ഇവിടെ നമുക്ക് കാണാൻ കഴിയുന്നത്. വളരെ ആശ്ചര്യം തോന്നുന്ന ആ സ്ഥലത്ത്  നിന്ന് എല്ലാവരും ഫോട്ടോ എടുത്തു . അതിന് ശേഷം കുറച്ച് ഇരുൾ മൂടിയ ഒരു ഉയർന്ന തട്ടിലേക്ക് പടികൾ കയറി ഗുഹാ  ശിൽപ്പങ്ങളുടെ  കഥകൾ കേട്ട് സൌന്ദര്യം ആസ്വദിക്കുന്നതിനായി ആമോദിന് പിന്നാലെ ഞങ്ങളുടെ  ഗ്രൂപ്പ് നടന്നു .

                         എല്ലോറ ഗുഹകൾ 

    മല തുരന്ന് ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്ന കാഴ്ച -നിരവധി ഗജങ്ങളെയും കാണാം 

മലകളുടെ വലിപ്പവും  കല്ലുകളുടെ കട്ടിയും  കാണുക 

ഉച്ച സമയമായിരുന്നെങ്കിലും നല്ല ഇരുട്ടും തണുപ്പുമായിരുന്നു ഗുഹകളിൽ . പുരാണ കഥാ സന്ദർഭങ്ങളിലെ ദേവീ ദേവന്മാരുടെ ശിൽപ്പങ്ങൾ ഗുഹയുടെ ചുവരുകൾക്ക് ഭൂഷണമായി ശോഭിച്ചിരുന്നു. ഹിരണ്യ കശിപുവിനെ വധിക്കുന്ന നരസിംഹ മൂർത്തി , ശംഖ ,ചക്ര, ഗദാ, പത്മ ധാരിയായ മഹാവിഷ്ണു ,ഉമാ മഹേശ്വരന്മാർ ,അന്ധകാസുര വധം പാർവ്വതീ പരിണയം ,കല്യാണ സുന്ദരമൂർത്തി, ഗജാസുരനെ  വധിക്കുന്ന കോപാകുലനായ മഹാദേവൻ ഇതെല്ലാം വളരെ സൂക്ഷ്മമായി നോക്കിയാലേ  മനസ്സിലാകുകയുള്ളൂ . ഗജത്തിന്റെ ആസുരിക ഭാവം ഇല്ലാതെയാക്കുമ്പോൾ ക്രുദ്ധനായി നിന്നിരുന്ന പരമേശ്വരൻ  ,കൃത്യാനന്തരം  തൊഴുതു നിൽക്കുന്ന അഷ്ട ദിക്ക് പാലകർക്ക് മദ്ധ്യത്തിൽ ശാന്തനായിരിക്കുന്ന ശിൽപ്പവും തൊട്ടടുത്ത് തന്നെ മനോഹരമായി കൊത്തി വച്ചിരിക്കുന്നത് കാണാമായിരുന്നു  . ഒരിക്കൽ മഹാദേവന്റെ മൂന്നാം തൃക്കണ്ണിൽ ദഹിച്ചു ഭസ്മമായ പ്രണയത്തിന്റെ ദേവനായ കാമദേവനെയും പത്നി  രതീദേവിയേയും , അതി സങ്കീർണ്ണമായ രാമായണ കഥാ സന്ദർഭങ്ങളുമെല്ലാം ക്ഷേത്രച്ചുവരുകളിൽ ഭംഗിയായി ആലേഖനം ചെയ്തിട്ടുണ്ടായിരുന്നു ,പക്ഷേ അവയുടെയൊക്കെ ആന്തരാർത്ഥം എന്താണ് എന്നറിയണമെങ്കിൽ അറിവുള്ളവർ പറഞ്ഞു തരണം ,അതാണ് ഞങ്ങൾക്ക് കിട്ടിയ മഹാ ഭാഗ്യം !!!

                      ഉമാ മഹേശ്വരന്മാർ 

                അന്ധകാസുര വധം,ശൂലമുനയിൽ അസുരൻ 

                  കല്യാണ സുന്ദര മൂർത്തി

         ചിത്രത്തിന്റെ ഇടതു വശത്ത് ഗജാസുരൻ -ഗജാസുര വധം

                       കൈലാസ നാഥന്റെ ശാന്ത രൂപം       

അസുരന്മാരെ വധിക്കുന്നതിന്റെയും ,ശിക്ഷിക്കുന്നതിന്റെയും ഒക്കെ ശിൽപ്പങ്ങൾ കാണുമ്പോൾ ദൈവങ്ങൾ എന്തിനാണ് ഇങ്ങനെ എല്ലാവരെയും കൊല്ലുന്നത് എന്ന് പലരും ചോദിച്ചു കേൾക്കാറുണ്ട് .ഇതിനെല്ലാം ഒരു ആന്തരിക അർത്ഥമുണ്ടെന്ന് നാം മനസ്സിലാക്കണം. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ഉള്ളിൽ കുടി കൊണ്ടിട്ടുള്ള ആസുരിക സ്വഭാവങ്ങളായ ദർപ്പം, ക്രൂരത, തിന്മ തുടങ്ങിയ ദു:സ്വഭാവങ്ങളെ  ഇല്ലാതെയാക്കി സ്വഭാവ ഗുണമുള്ള പുതിയൊരു വ്യക്തിയാക്കി തീർക്കുന്നു എന്ന് മാത്രമേ ഈ വധം കൊണ്ട്  അർത്ഥമാക്കുന്നുള്ളൂ. അതുപോലെ രാവണന് പത്ത് തല എന്ന് പറയുമ്പോൾ അത്രയ്ക്ക് ബുദ്ധി സാമർത്ഥ്യം ഉള്ള ആളായിരുന്നു അദ്ദേഹം എന്നാണ്  നാം മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്  .

താഴത്തെ നിലയിലുള്ള കാഴ്ചകൾ ഒരുവിധം കണ്ടു കഴിഞ്ഞ് ഞങ്ങൾ പടിക്കെട്ടുകൾ കയറി ക്ഷേത്ര ശ്രീകോവിലിനടുത്തേക്ക് നടന്നു. അവിടെ ഒരു ശിവലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും അത് മൂല വിഗ്രഹം അല്ലെന്നാണ് അറിഞ്ഞത് . അതു കൊണ്ട് തന്നെ അവിടെ പൂജയും കാര്യങ്ങളും ഒന്നുമില്ലെന്ന് പറയുന്നു . അതിനടുത്ത് മറ്റൊരു ചെറിയ ശ്രീകോവിലും കണ്ടു,അവിടെ പ്രതിഷ്ഠ തന്നെ ഇല്ലയിരുന്നു ,പ്രതിഷ്ഠ വച്ചിരുന്ന പ്ലാറ്റ്ഫോം മാത്രമുണ്ട് . മുഗൾ ഭരണ കാലത്ത് പല ക്ഷേത്രങ്ങളും കൊള്ളയടിക്കപ്പെടുകയും ,നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്ത കൂട്ടത്തിൽ ചിലതൊക്കെ പോയിട്ടുണ്ടാകാം മറ്റ് ചിലത് പ്രകൃതിക്ഷോഭങ്ങളിൽ പെട്ട് നശിച്ചു പോയതുമാകാം . പ്രധാന ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിൽ കുറച്ചകലെയായി ഭഗവാന്റെ വാഹനമായ നന്ദികേശ്വര പ്രതിമയും കാണാം .

          പൂജയില്ലാത്ത ശ്രീകോവിൽ -ശിവലിംഗം ഒറിജിനൽ അല്ല 

                                     ശിവലിംഗം നഷ്ടപ്പെട്ട മറ്റൊരു ശ്രീകോവിൽ 

ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ കഥകൾ മൂകമായി പറയുന്ന എല്ലോറയിലെ ശിൽപ്പങ്ങളെ കണ്ടു മതിയാകാതെ ഞങ്ങൾ പുറത്തേക്കിറങ്ങി. തച്ചുടയ്ക്കപ്പെട്ടപ്പോഴും ,പ്രകൃതി ക്ഷോഭങ്ങൾ ഉണ്ടായപ്പോഴും കരുത്തോടെ നിന്നിരുന്ന ആ ശിലാ പ്രതിമകൾ മൂകം വിതുമ്പുകയാണോ . .. അതോ അവർ മൌനമായി കഥകൾ ചൊല്ലി നിൽക്കുകയാണോ .. അറിയില്ല, അറിയണമെങ്കിൽ അവരുടെ അടുത്തിരുന്ന് കാതോർക്കണം ,അതിന് സമയം വേണം ,താത്പര്യം വേണം,പൈതൃക കലാ സാംസ്കാരിക കാര്യങ്ങളെപ്പറ്റി അൽപ്പ സ്വൽപ്പം അറിവും വേണം   

ഒരാഴ്ചയെങ്കിലും സസൂക്ഷ്മം നിരീക്ഷിച്ചെങ്കിലല്ലാതെ അജന്ത, എല്ലോറ ശിൽപ്പങ്ങളെ ശരിക്ക് മനസ്സിലാക്കാനും ആന്തരിക അർത്ഥങ്ങൾ ഗ്രഹിക്കാനും സാധിക്കുകയില്ല എന്നാണ് തോന്നിയത് ,അതും ഒരു നല്ല ഗൈഡ് ഇല്ലെങ്കിൽ ദുഷ്കരം തന്നെയാണെന്നുള്ളതിൽ സംശയമില്ല.

എല്ലോറ ഗുഹകളിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതും ,പ്രശസ്തവും ,വലിപ്പമേറിയതുമായ കൈലാസ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നിറങ്ങി ബുദ്ധ ക്ഷേത്രവും ,ബുദ്ധ വിഹാരവും കാണാനായി മുന്നോട്ട് നടന്നു. അതി കഠിനമായ വെയിലായിരുന്നതിനാൽ വിഹാരത്തിന് മുന്നിലുള്ള മരത്തണലിൽ എല്ലാവരും അൽപ്പ നേരം വിശ്രമിച്ചു.

എല്ലോറ ഗുഹകളിലെ പതിനാറാമത്തെ(16) ഗുഹയാണ് കൈലാസ നാഥ ക്ഷേത്രം . 1 മുതൽ 12 വരെയുള്ള ഗുഹകൾ  ബുദ്ധമതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ് . വളരെയധികം കട്ടിയുള്ള പാറയിൽ വെട്ടിയെടുത്ത മൂന്നു നിലകളുള്ള ആശ്രമങ്ങളാണ് പതിനൊന്നും പന്ത്രണ്ടും ഗുഹകൾ . ബുദ്ധമതത്തിലെ പ്രധാന ശാഖയായ വജ്രയാന പ്രതിമകൾ ഇതിനുള്ളിൽ  കാണാം. ആചാരങ്ങളിലും രീതികളിലും മഹായാനത്തിൽ നിന്ന് അൽപ്പം വ്യത്യാസങ്ങൾ  വജ്രയാന ശാഖയ്ക്കുണ്ട് . ഈ 11 &12 ഗുഹകൾ കണ്ടപ്പോൾ സന്യാസിമാർക്കുള്ള ഒരു ആശ്രമം പോലെയാണ് ഞങ്ങൾക്ക് തോന്നിയത്.

           ബുദ്ധ വിഹാരം എല്ലോറ   

പത്താമത്തെ ഗുഹ “വിശ്വകർമ്മ” ഗുഹയെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. സാധാരണയായി തടിയിൽ പണികൾ ചെയ്യുന്നത് വിശ്വകർമ്മ (ആശാരി സമുദായം ). സമുദായത്തിൽ പെട്ടവരാണല്ലോ . ഇവിടെ കടു കട്ടിയായ ശിലകളെ മരത്തടികളുടെ രൂപത്തിൽ അതി ഗംഭീരമായി പണി തീർത്തു വച്ചിരിക്കുന്നതിനാലാണ് ഇങ്ങനെ പേരിട്ടിരിക്കുന്നത്.  ഈ ഗുഹയിൽ  ഒരു വിഹാരവും ആരാധനാ ഹാളും കൂടാതെ കുറേ അനുബന്ധങ്ങളും ഉള്ളതായി പറയപ്പെടുന്നു അജന്തയിലെ 19, 26 ഗുഹകൾക്ക് സമാനമായി നിർമ്മിച്ച ഒരു  ചൈത്യ ഗൃഹമാണിത് . ഇതിലെ ചൈത്യ ഹാളിന്റെ  അറ്റത്തുള്ള സ്തൂപ മുഖത്ത് അദ്ധ്യാപന ഭാവത്തിലുള്ള ബുദ്ധന്റെ പ്രതിമ കാണാം , അതിന് പിന്നിൽ ഒരു ബോധി വൃക്ഷവും കൊത്തി വച്ചിട്ടുണ്ട് . കമാനാകൃതിയിലുള്ള  മേൽക്കൂരയിൽ നാഗ രാജ്ഞിമാരെയും ,നർത്തകരെയും, സംഗീതജ്ഞരെയുമാണ്  കൊത്തി വച്ചിരിക്കുന്നത് . പ്രാർത്ഥനാ  ഹാളിന്റെ മുൻ വശം അപ്സരസ്സുകളുടെയും ധ്യാനിക്കുന്ന സന്യാസിമാരുടേയും ശിൽപ്പങ്ങൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു.

      ബുദ്ധ ക്ഷേത്രവും,വിഹാരങ്ങളും എല്ലാം ഏകദേശം അജന്തയിലെ ഗുഹകൾക്ക് സമാനമായിരുന്നു. എല്ലോറയിലെ ബുദ്ധ ഗുഹകൾ കണ്ടു കഴിഞ്ഞ് അവിടെ നിന്ന് നടന്ന് കൈലാസ ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലൂടെ ബഗ്ഗികൾ പാർക്ക് ചെയ്തിരുന്ന ഒരു സ്ഥലത്ത് എത്തി. ജൈന ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് ഒരു നാലു കിലോ മീറ്റർ ദൂരമുള്ളതിനാൽ ബഗ്ഗിയ്ക്കുള്ള ടിക്കറ്റ് എടുത്ത് അങ്ങോട്ടേക്ക് പോയി. അസഹനീയമായ ചൂടായിരുന്നു ആ പ്രദേശത്ത്,എല്ലാം ദഹിപ്പിക്കാനെന്ന  മട്ടിൽ സൂര്യ രശ്മികൾ അഗ്നി നാളങ്ങൾ പോലെ ഭൂമിയെ സ്പർശിച്ച് കത്തി നിൽക്കുകയായിരുന്നു . വഴിയരികുകൾ വൃക്ഷ സമ്പന്നമായിരുന്നത് കൊണ്ട് കുറച്ച് ആശ്വാസം തോന്നിയിരുന്നു. എല്ലോറയിലെ ഏറ്റവും വടക്കേ അറ്റത്തുള്ള മുപ്പത് (30)മുതൽ മുപ്പത്തി നാലു (34)വരെയുള്ള ഗുഹകളാണ് ജൈന ക്ഷേത്രങ്ങൾ.

പുരാതന ഭാരതത്തിൽ അഹിംസയ്ക്ക് പ്രാധാന്യം കൊടുത്തു കൊണ്ട് രൂപപ്പെട്ട ഒരു മത വിഭാഗമാണ് ജൈനമതം . വർദ്ധമാന മഹാവീരൻ എന്ന ഇരുപത്തി നാലാമത്തെ (24) തീർത്ഥങ്കരനാണ് ഇതിൽ ഏറ്റവും പ്രമുഖനായി അറിയപ്പെടുന്നത് . സർവ്വ ജീവ ജാലങ്ങളോടുമുള്ള കാരുണ്യം ,അഹിംസ ,ആത്മശുദ്ധി, ,ശരിയായ കാഴ്ചപ്പാട് ,ശരിയായ അറിവ് , ശരിയായ പെരുമാറ്റം ,എന്നിങ്ങനെയുള്ള ദർശനങ്ങൾക്ക് പ്രാധാന്യം കൊടുക്കുന്ന ഇവർ കർമ്മഫലത്തിലും ,പുനർജന്മത്തിലും വിശ്വസിക്കുന്നു. ജൈന മതത്തിൽ ശ്വേതാംബരരെന്നും ,ദിഗംബരരെന്നും രണ്ടു വിഭാഗങ്ങളാണുള്ളത് . ശ്വേത വസ്ത്രം അതായത് വെളുത്ത വസ്ത്രം ധരിക്കുന്നവരാണ്  ശ്വേതാംബരർ , ദിഗംബരരാകട്ടെ നഗ്നരായി കഴിയുന്നവരാണ് . ജനന മരണ ചക്രത്തിൽ നിന്നും,കർമ്മ ബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്നും ആത്മാവിന് ശാശ്വതമായ മോചനം നേടിയെടുക്കുക അല്ലെങ്കിൽ മോക്ഷ ലബ്ധി ആണ് ഇവരുടെ അന്തിമ ലക്ഷ്യമായി പറയപ്പെടുന്നത് . ബുദ്ധ മതത്തെക്കാൾ കുറച്ചു കൂടി കഠിനമായ ചര്യകളാണ് ജൈന മതസ്ഥരുടേത് എന്നാണ് മനസ്സിലായത് . മുൻപ് ജൈന മത വിശ്വാസികളായ ചിലരെ പരിചയപ്പെട്ട സമയത്ത് അറിയാൻ കഴിഞ്ഞത് കിഴങ്ങ് വർഗ്ഗങ്ങൾ, ഉള്ളി എന്ന് തുടങ്ങി മണ്ണിന്  അടിയിലുണ്ടാകുന്ന സാധനങ്ങൾ ഒന്നും തന്നെ അവർ  കഴിക്കാറില്ല എന്നാണ്. വളരെ സാത്വികമായ സസ്യാഹാരം മാത്രമാണ് അവർ ഭക്ഷിക്കുക പതിവ്.

ക്ഷേത്രത്തിലെ  “ഇന്ദ്രസഭ” എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഗുഹയിലേക്കാണ് ഞങ്ങൾ ആദ്യം കയറിച്ചെന്നത് . അവിടെ ചുവരുകളുടെ മദ്ധ്യത്തിലായി    കൊത്തിയെടുത്ത സിംഹാസനത്തിൽ ,അമാനുഷരാലും, ദേവതകളാലും  ചുറ്റപ്പെട്ട് ,ധ്യാനാവസ്ഥയിൽ  ഉപവിഷ്ടനായ മഹാവീരനെയാണ് കണ്ടത്. ഇടത് വശത്തെ ചുവരിൽ വൈരാഗിയും (രാഗം,ആഗ്രഹം ഇല്ലാത്തവൻ )  തീർത്ഥങ്കരനുമായ “പാർശ്വനാഥൻ” “കായോത്സർഗ” (അതായത് ശരീര ബോധം ഉപേക്ഷിച്ച) രീതിയിൽ നിൽക്കുന്ന ശിൽപ്പമായിരുന്നു,അതും ഒരു രീതിയിലുള്ള ധ്യാനാവസ്ഥ തന്നെയാണ് .അദ്ദേഹത്തിന് കുട പിടിച്ചിരിക്കുന്നത് പോലെ നാഗങ്ങൾ ഫണം വിരിച്ചു നിൽപ്പുണ്ടായിരുന്നു. പാർശ്വങ്ങളിൽ സ്വർഗ്ഗീയരായ ദിവ്യന്മാരേയും  ആലേഖനം ചെയ്തു വച്ചിട്ടുണ്ടായിരുന്നു . കട്ടിയേറിയ ബസാൾട്ട് ശിലകൾ മുകളിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് ഖനനം ചെയ്താണ് എല്ലോറ ഗുഹകളിലെ മഹാത്ഭുതങ്ങളായ ക്ഷേത്രങ്ങളും, ശിൽപ വേലകൾ കൊണ്ട് മനോജ്ഞങ്ങളായ  തൂണുകളും നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നതെന്ന് ഓർക്കുമ്പോൾ ആ ശിൽപ്പികളെയും അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുള്ള സകലരെയും നമിച്ചു പോകും . 

                               ജൈന ക്ഷേത്രം 

      വർദ്ധമാന  മഹാവീരൻ -ഇരുപത്തിനാലാമത്തെയും      അവസാനത്തെയും തീർത്ഥങ്കരൻ 

                    പാർശ്വനാഥൻ 

കർണ്ണാടകയിലെ ഹസൻ  ജില്ലയിലുള്ള ശ്രാവണബലഗോളയിലെ കുന്നിന് മുകളിൽ നിൽക്കുന്ന വളരെ ഉയരത്തിലുള്ള പ്രസിദ്ധമായ  “ഗോമദേശ്വര” പ്രതിമ എല്ലാവരും കണ്ടിട്ടുണ്ടാകുമല്ലോ . ജൈന മതത്തിലെ 24 തീർത്ഥങ്കരന്മാരിൽ ആദ്യ തീർത്ഥങ്കരനായ ഋഷഭ ദേവൻറെ മകനായ “ബാഹുബലി” ഈ പാർശ്വനാഥൻ തന്നെ ആയിരിക്കാമെന്ന് ഊഹിക്കുന്നു.  ഒൻപതും ,പത്തും നൂറ്റാണ്ടുകൾക്കിടയിൽ കണ്ടെടുത്ത ഏറ്റവും ചെറിയ ഗുഹാ ക്ഷേത്രങ്ങളായ ജൈന ഗുഹകളിൽ കാഴ്ചകൾ കണ്ടു നടക്കുമ്പോഴേക്കും വെയിലു കൊണ്ടും വിശപ്പ് കൊണ്ടും എല്ലാവരും നന്നായി തളർന്നു കഴിഞ്ഞിരുന്നു.   

ജൈന ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും ബഗ്ഗിയിൽ കയറി കൈലാഷ് ഹോട്ടലിന് സമീപത്തെത്തി. ഒന്ന് ഫ്രഷ് ആയതിന് ശേഷം എല്ലാവരും ഊണ് കഴിച്ചു .റോട്ടി, റൈസ്, മസാലക്കറികൾ ,അച്ചാറുകൾ എന്നിവ കൂടാതെ കുറെയധികം വിഭവങ്ങൾ അവിടെ നിരത്തിയിട്ടുണ്ടായിരുന്നു.   വിശപ്പിന്റെ ആധിക്യം കൊണ്ട് കണ്ടതും കിട്ടിയതുമെല്ലാം കഴിച്ച് ഒടുവിൽ ഒരു ഐസ് ക്രീം കൂടി ആയപ്പോൾ കാര്യം ഗംഭീരമായി .

         നൂറു മുതൽ നൂറ്റിപ്പത്ത് കിലോമീറ്റര്‍ അകലത്തിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന അജന്തയും ,എല്ലോറയും സമ്മാനിച്ച ഊർജ്ജവും,ശാന്തിയുമായി ഞങ്ങൾ ബസിൽ കയറി അടുത്ത ലക്ഷ്യ സ്ഥാനമായ ഘൃഷ്ണേശ്വർ ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു .

ഘൃഷ്ണേശ്വർ    

 കൈലാസ നാഥനായ ഭഗവാൻ ശിവന്റെ പന്ത്രണ്ട് ജ്യോതിർ ലിംഗ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ വളരെ പ്രാധാന്യമേറിയ ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് “ഘൃഷ്ണേശ്വർ “.  മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ഛത്രപതി സംഭാജി നഗറിലുള്ള ഈ ശിവ ക്ഷേത്രം എല്ലോറ ഗുഹകളിൽ നിന്ന് രണ്ടു കിലോ മീറ്റർ അകലത്തിലാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.  മഹാരാജ ഛത്രപതി ശിവജിയുടെ പിതാമഹനും, റാണി അഹല്യാബായിയും പല കാലങ്ങളിലായി പുന:രുദ്ധരിച്ച ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഐതീഹ്യമായ ഒരു കഥ ഗൂഗിളിൽ നിന്നാണ് ലഭിച്ചത്. “ഘുശ്മ” എന്ന് പേരുള്ള ശിവ ഭക്തയായ ഒരു സ്ത്രീ ദിവസവും ശിവലിംഗങ്ങളുണ്ടാക്കി ജലത്തിൽ നിമഞ്ജനം ചെയ്യുക പതിവുണ്ടായിരുന്നുവത്രെ . വളരെ മോശം സ്വഭാവക്കാരിയും  ദുഷ്ടയുമായിരുന്ന അവരുടെ സപത്നി ഒരു ദിവസം ഘുശ്മയുടെ മകനെ കൊന്നു കളഞ്ഞു. ഇത്രയും വലിയ ദു:ഖമുണ്ടായിട്ടും  ഘുശ്മ തന്റെ ദൈനംദിന ചര്യകൾക്ക്  മുടക്കം വരുത്തിയില്ലത്രേ  . ദു:ഖിതയായ ആ മാതാവ് പതിവു പോലെ ശിവലിംഗം നിമഞ്ജനം ചെയ്യുന്നതിനിടയിൽ അവരുടെ മരിച്ചു പോയ മകൻ പുനർജ്ജനിക്കുകയും ഘുശ്മയുടെ നിഷ്കളങ്ക  ഭക്തിയിൽ  സന്തുഷ്ടനായ മഹാദേവൻ അവർക്ക് ദർശനം കൊടുത്തതിന് ശേഷം ജ്യോതിർ ലിംഗ രൂപത്തിൽ അവിടെ കുടി  കൊള്ളുകയും ചെയ്തുവെന്നാണ് ഐതീഹ്യം .

ഉച്ചയൂണ് കഴിഞ്ഞ് ക്ഷേത്ര സമീപത്തെത്തിയ ഞങ്ങൾ പൊടിയും മാലിന്യങ്ങളും നിറഞ്ഞ വഴിയിലൂടെ ആമോദ് നയിച്ച വഴിയിലൂടെ നടന്നു. പൂജാ സാധനങ്ങളും പൂക്കളും കച്ചവടം ചെയ്തിരുന്ന കടകൾക്കിടയിലൂടെ ക്ഷേത്ര കവാടത്തിലെത്തി. ഫോണും ബാഗുകളും ഉള്ളിൽ കൊണ്ടു പോകാൻ സാധിക്കാത്തത് കൊണ്ട് അതെല്ലാം ,അകത്തു കയറാത്തവരെ ഏൽപ്പിച്ച് ,ചെരിപ്പുകളും അവിടെ ഒരിടത്ത് വച്ചിട്ട് കുറച്ചു പേർ ക്ഷേത്ര ദർശനത്തിനായി പോയി. വലിയ തിരക്ക് വരുന്ന സ്ഥലമായത് കൊണ്ട് വളരെ നീളത്തിൽ തിരിഞ്ഞു തിരിഞ്ഞ് പോകുന്ന സ്റ്റീലു കൊണ്ടുള്ള വരി നിയന്ത്രണ വേലികൾക്കുളളിലൂടെ നടന്നു പോകുമ്പോൾ അവിടെയും തീരെ വൃത്തി ഹീനമായ ചുറ്റുപാടുകളാണ് കാണാൻ കഴിഞ്ഞത്. ഇത്രയും പ്രാധാന്യമുള്ള ഒരു ക്ഷേത്ര മുറ്റം ഇങ്ങനെ വൃത്തിയില്ലാതെ ഇട്ടിരിക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ വളരെ വിഷമം തോന്നി ,മലിന ജലവും അതിൽ പറന്നു നടക്കുന്ന ഈച്ചകളും എല്ലാം കൂടി ആ മഹേശ്വര സന്നിധിയുടെ പവിത്രത നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നത് പോലെയാണ് തോന്നിയത്. ഇത്രയും തിരക്കും വരുമാനവുമുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ അതിനുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ നടപ്പാക്കാൻ വലിയ ബുദ്ധിമുട്ട് ഉണ്ടാകാൻ സാദ്ധ്യതയില്ലല്ലോ,പിന്നെയെന്തു കൊണ്ടാണ്  അതിന് അമാന്തം കാണിക്കുന്നതെന്ന് മനസ്സിലായില്ല. ഏതായാലും കുറേ സമയം നടന്ന് ഞങ്ങൾ ക്ഷേത്ര കവാടത്തിലെത്തി . ദക്ഷിണേന്ത്യൻ ക്ഷേത്രങ്ങളിലേത് പോലെ പുരുഷന്മാർ ഷർട്ട് മാറ്റിയിട്ട് വേണമായിരുന്നു അകത്തേക്ക് കയറുവാൻ . ഉള്ളിൽ നല്ല തിരക്കായിരുന്നു. ജലത്തിൽ നിമഞ്ജനം ചെയ്തു വച്ചിരുന്ന ഒരു ശിവലിംഗത്തിൽ പുഷ്പങ്ങളും കൂവളത്തില പോലെ എന്തോ ഒരിലയും അർപ്പിച്ച് പ്രാർത്ഥിച്ച് ഇടിച്ചു തള്ളി പുറത്തിറങ്ങി. പുറത്തെത്തിയപ്പോൾ എങ്ങോട്ട് പോകണം എതിലെ പോകണമെന്നൊന്നും അറിയാതെ കൂട്ടുകാരെ പ്രതീക്ഷിച്ചു നിന്നപ്പോൾ അവിടത്തെ സെക്യൂരിറ്റി ജീവനക്കാർ അവിടെ നിന്നും മാറി നിൽക്കാൻ പറഞ്ഞു . പലരും പോകുന്ന വഴിയേ നടക്കുന്നതിനിടയിൽ കുറിയും പൊട്ടുമൊക്കെ തൊട്ട് അവിടെ ഇരുന്നിരുന്ന ഒരു സന്യാസ വേഷക്കാരനോട് ക്ഷേത്ര ഐതീഹ്യം ചോദിച്ചിച്ചെങ്കിലും അയാൾക്ക് അതേപ്പറ്റി ഒന്നും അറിയില്ലായിരുന്നു.

              ഘൃഷ്ണേശ്വർ ക്ഷേത്രം 

ക്ഷേത്ര ദർശനം കഴിഞ്ഞ് “ദൌലത്താബാദ്” എന്ന വലിയ കോട്ട കാണുന്നതിനായിട്ടാണ് പോയത്.

ദൌലത്താബാദ് കോട്ട

 ഘൃഷ്ണേശ്വർ .ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഏതാണ്ട് 14 കിലോമീറ്റർ ദൂരത്തിലാണ് “ദൌലത്താബാദ്” കോട്ട സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത് . ശത്രുക്കളുടെ ആക്രമണങ്ങളിൽ നിന്ന് രാജ്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനായി പണ്ടു കാലത്ത് കട്ടി കൂടിയ കല്ലുകൾ കൊണ്ട് ശക്തമായ മതിലുകളുള്ള കോട്ടകൾ നിർമ്മിക്കുക സാധാരണമായിരുന്നല്ലോ . പ്രജകളെയും സൈന്യത്തെയും രക്ഷിക്കുവാൻ വേണ്ടി കോട്ടയ്ക്ക് ചുറ്റും മുതലകൾ  നിറഞ്ഞ കിടങ്ങുകളുണ്ടാക്കുക , ശത്രുവിനെ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാക്കുന്ന രീതിയിൽ വളഞ്ഞു തിരിഞ്ഞ് പോകുന്ന ചെറിയ വാതിലുകൾ നിർമ്മിക്കുക ഇതെല്ലാം സാധാരണയായി കോട്ടകളുടെ നിർമ്മാണത്തിൽ കണ്ടു വരുന്ന പ്രത്യേകതകളാണ് . അതു പോലെ ദൂരെ നിന്ന് തന്നെ  ശത്രുവിനെ കാണുവാനുള്ള  നിരീക്ഷണ ഗോപുരങ്ങളും ,ആക്രമണത്തിനുള്ള  പീരങ്കികൾ ,അമ്പുകൾ തുടങ്ങിയ ആയുധ സന്നാഹങ്ങളും സജ്ജമാക്കിയിട്ടുള്ള സമ്പൂർണ്ണമായ ഒരു പ്രതിരോധ സങ്കേതമാണ് കോട്ടകളെന്ന് പറയാം . ഔറംഗാബാദിനടുത്തുള്ള ഒരു ഗ്രാമത്തിലെ 200 മീറ്റർ ഉയരമുള്ള വലിയ കോണാകൃതിയിലുള്ള കുന്നിൻ മുകളിലാണ് ദൌലത്താബാദ് കോട്ട സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.  യാദവ രാജവംശത്തിന്റെ തലസ്ഥാനമായിരുന്ന ഇവിടെ പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ രാജവംശത്തിലെ  ഭില്ലമ അഞ്ചാമനാണ് കോട്ട നിർമ്മിച്ചത് . ഡൽഹി സുൽത്താനേറ്റിന്റെയും ,അഹമ്മദ് നഗർ സുൽത്താനേറ്റിന്റെയും തലസ്ഥാനമായിരുന്ന ഈ പ്രദേശത്തിന്റെ സുരക്ഷയ്ക്കായി അപ്പോഴപ്പോഴുള്ള  ഭരണകർത്താക്കൾ കോട്ടയിലെ സജജീകരണങ്ങൾ വിപുലമാക്കിയിരുന്നു . അലാവുദീൻ ഖിൽജി ഈ സ്ഥലം പിടിച്ചടക്കിയതിന് ശേഷം ”ഭ്രാന്തൻ രാജാവ് “എന്ന് പേരു സമ്പാദിച്ച മുഹമ്മദ് ബിൻ തുഗ്ലക്ക് ,ഡൽഹി സുൽത്താനേറ്റിന്റെ  തലസ്ഥാനം ഇങ്ങോട്ട് മാറ്റിയെങ്കിലും വീണ്ടും അത് ഡൽഹിയിലേക്ക് മാറ്റി സ്ഥാപിച്ചു . ശത്രുക്കളുടെ പെട്ടെന്നുള്ള ആക്രമണം കണക്കിലെടുത്തും അവർ ഉള്ളിൽ കയറിയാൽ പെട്ടെന്ന് രക്ഷപ്പെടാതിരിക്കാനും വേണ്ടിയായിരിക്കാം കോട്ടയുടെ ഉള്ളിലേക്ക് ഒരേയൊരു പ്രവേശന കവാടം മാത്രമേ നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളൂ ,മറ്റ് സമാന്തര കവാടങ്ങളൊന്നുമില്ല , ശത്രുവിനെ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാക്കി കോട്ടയ്ക്കുള്ളിൽ കുടുക്കിയിട്ട് ചുറ്റുമുള്ള കിടങ്ങിൽ വളർത്തുന്ന മുതലകൾക്ക് അവരെ എറിഞ്ഞു കൊടുക്കുക എന്നതായിരുന്നു അന്നത്തെ രീതിയെന്ന് പറഞ്ഞു കേൾക്കുന്നു. ഏകദേശം 750 പടികളുള്ള  കോട്ടയ്ക്കുള്ളില്‍  ‘അന്ധേരി ‘ എന്ന ഇരുണ്ട ഒരു തുരങ്കമുണ്ട് . ഉള്ളിൽ കയറുന്ന ശത്രുക്കളെ കുടുക്കാൻ വേണ്ടി രൂപ കൽപന ചെയ്തിട്ടുള്ളതാണ് ഈ തുരങ്കം . ചന്ദ് മിനാർ , ജാമി മസ്ജിദ് , ചീനി മഹൽ തുടങ്ങിയവയാണ് കോട്ടയ്ക്കുള്ളിലെ പ്രധാന ആകർഷണങ്ങൾ.  “ഭാഗ്യത്തിന്റെ നഗരം/ധനത്തിന്റെ വാസ സ്ഥലം “ എന്നൊക്കെയാണ്  ദൌലത്താബാദ് എന്ന പേരിന്റെ അർത്ഥമെന്ന് ആമോദ് വിശദീകരിച്ചു തന്നു..

                  കോട്ടയുടെ പ്രവേശന കവാടം 

                  ദൌലത്താബാദ് കോട്ടയുടെ വിദൂര ദൃശ്യം 

                     കോട്ടയ്ക്കുള്ളിലെ ചാന്ദ് മിനാർ 

                      കോട്ടയുടെ മുൻവശം 

കോട്ടയ്ക്കുള്ളിലേക്കുള്ള പടി കയറ്റം ബുദ്ധിമുട്ടായിരുന്നതിനാൽ ഞങ്ങളിൽ ചിലർ ഉള്ളിലേക്ക് കുറച്ചു ദൂരം മാത്രം നടന്നു കയറി കണ്ടിട്ട്  തിരികെ താഴെയുള്ള കവാടത്തിന് അരികിലുള്ള ഇരിപ്പിടങ്ങളിൽ വന്ന് ഇരുന്നു . മുകളിലേക്ക് പോയ സുഹൃത്തുക്കളെ പ്രതീക്ഷിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ കോട്ട മതിലുകളിൽ ഓടിച്ചാടി വികൃതികൾ കാട്ടുന്ന  വാനരന്മാരുടെ സർക്കസ് കണ്ടിരിക്കാൻ നല്ല രസമായിരുന്നു.

പടിഞ്ഞാറൻ ചക്രവാളത്തിൽ പകലോൻ തന്റെ ചെങ്കതിരുകൾ പ്രസരിപ്പിച്ചു കൊണ്ട് യാത്ര പറയാൻ തുടങ്ങുമ്പോഴേക്കും ഞങ്ങളുടെ അന്നത്തെ കാഴ്ചകളുടെ പര്യവസാനമായി . സന്ധ്യയോടെ ലെമൺ ട്രീ ഹോട്ടലിൽ എത്തുന്നതു വരെ ഒപ്പമുണ്ടായിരുന്ന “ ആമോദ് എന്ന അറിവിന്റെ സൂര്യനും” ഞങ്ങളോട് വിട വാങ്ങി പോയി. രണ്ടു ദിവസങ്ങളിലായി ഭാരതീയ പൈതൃകത്തിന്റെ ഒളി മങ്ങാത്ത കാഴ്ചകളുടെയും  മങ്ങലേൽക്കാത്ത മഹത്വത്തിന്റെയും പ്രഭ ചൊരിഞ്ഞ് ഞങ്ങളുടെ മസ്തിഷ്ക്കത്തിന്റെ ഇരുണ്ട അറകൾ പ്രകാശമാനമാക്കിയ ആ ധന്യാത്മാവിനെ പരിചയപ്പെടാൻ അവസരം കിട്ടിയത് ഭാഗ്യാതിരേകമായി കരുതി അദ്ദേഹത്തിന് ശ്രേയസ് ആശംസിച്ചു കൊണ്ട് യാത്രയാക്കി. സംഭാജി നഗറിലെ ഗുഹകളും, ക്ഷേത്രങ്ങളും, സ്മാരകങ്ങളും  സമ്മാനിച്ച മിഴിവുറ്റ കാഴ്ചകളുടെയും, മനസ്സിനെ ഉന്നത തലങ്ങളിലേക്കെത്തിക്കുന്ന, സന്ദേശങ്ങളുടെയും ഉൾക്കരുത്തുമായി വിശ്രമത്തിനൊരുങ്ങുമ്പോൾ ഈ ഭാഗ്യാതിരേകങ്ങൾ നല്കി അനുഗ്രഹിച്ച സർവ്വേശ്വരനെ സ്തുതിക്കാൻ മറന്നില്ല .